پرچم های ایران از آغاز تا کنون

پیش‌گفتار

ایران سرزمینی با تاریخی چند هزار ساله و تمدنی درخشان است و در طول دوره‌های گوناگون، درفش‌ها و پرچم‌های متعددی داشته که هر یک بازتابی از باورها، ارزش‌ها و ساختارهای سیاسی زمانه خود بوده‌اند.

در میان این درفش‌ها، درفش کاویانی از جایگاهی بی‌همتا برخوردار است؛ درفشی که نه‌تنها مشهورترین و ماندگارترین نماد ایران در ایران باستان بوده، بلکه در فرهنگ ایرانی همواره به‌عنوان نشانه‌ای از آزادی، آزادگی و مقاومت در برابر بیداد معنا یافته است.

امروزه نیز این درفش برای بسیاری از ایرانیان و دوست‌داران فرهنگ ایران، همچنان یادآور هویت ملی، شرافت و آرمان‌های دیرینه این سرزمین است.

از دیگر درفش‌های مشهور ایران می‌توان به درفش شهباز در دوران کوروش بزرگ و پرچم شیر و خورشید از دوران صفویان به بعد اشاره کرد.

در این نوشته کوشیده‌ایم مجموعه‌ای از نگاره‌ها و بازنمایی‌های تاریخی درفش‌های ایران را در دوره‌های مختلف گردآوری کنیم و در کنار آن، توضیحاتی درباره پیشینه و مفهوم این درفش‌ها ارائه دهیم.

درفش تاریخی و اساطیری ایران: درفش کاویانی

درفش کاویانی در دوران ساسانیان بسیار مشهور است، با این حال آثاری از درفش کاویانی از سالیان سال پیش از ساسانیان به دست آمده است و از نظر هنری به نظر می‌رسد شمایل ستاره میانه درفش کاویانی ریشه در تمدن‌های شهر سوخته و شوش دارد.

درفش کاویانی در داستان‌های ایرانی نمادی از پیروزی کاوه آهنگر و فریدون بر ضحاک تازی است و می‌توان گفت این درفش نماد خیزش مردمی علیه ظلم و ستمگری است.

در شاهنامه فردوسی درباره درفش کاویانی اینچنین آمده است:

همی برخروشید و فریاد خواند

جهان را سراسر سوی داد خواند

 

از آن چرم کاهنگران پشتِ پای

بپوشند هنگام زخم درای

 

همان کاوه آن بر سر نیزه کرد

همانگه ز بازار برخاست گَرد

(شاهنامه، خالقی مطلق، 1391: ج 1، صص 70-69)

بعدها توسط فریدون پادشاه دادگر ایران، به این چرم، ستاره یا اختر افزوده شد و شمایل مشهور درفش کاویانی که خیلی از ما با آن آشنا هستیم به وجود آمد. این ستاره به اختر کاویان در ادبیات پارسی مشهور است.

برای دانش بیشتر و مشاهده منابع نگاه کنید به:

پیشینه درفش کاویانی، درفش باستانی و میهنی ایران

درفش شهداد

در آثار باستانی پیش از تاریخ فلات ایران، اثری به دست آمده که به نظر می‌رسد یک درفش بوده است. این اثر در حاشیه غربی دشت لوت و در شرق کوه‌های کرمان یافت شده است (هزاره سوم پیش از میلاد).

درست نمی‌دانیم کاربرد این اثر چه بوده، ولی به نظر می‌رسد یک مراسم آیینی ترسیم شده است. اینکه آن را مانند درفش برافراشته داشتند، نشان می‌دهد چنین مراسمی در آن دوران و در آن منطقه دارای ارزش فراوان بوده است.

درفش‌های دوره هخامنشیان

شواهدی وجود دارد که در دوران هخامنشیان چندین درفش و نشان وجود داشته است و به طور کلی در دوران باستان وجود چند درفش رایج بوده است. احتمال می‌رود یکی از آنها با اختر کاویان تزئین می‌شده است.

نشان فروهر در دوران هخامنشیان بسیار مورد استفاده قرار می‌گرفته است و به نظر می‌رسد در کنار جنبه‌های مذهبی، جنبه‌های حکومتی این نشان پر رنگ بوده است.

درفش کوروش بزرگ

در کوروپدیای گزنفون اشاره به درفشی با عقاب زرین در سپاهیان کوروش بزرگ به چشم می‌خورد (کوروپدیا، دفتر ۷، بخش ۱). یک پلاک عقاب نشان هم از دوره هخامنشیان به دست آمده است که یادآور همان درفش عقاب نشان در کوروپدیا است.

این روزها این اثر مشهور به درفش شهباز شده است و مانند فروهر از نشان‌های محبوب در ایران است.

مطمئن نیستیم این نشان در پلاک هخامنشی که یادآور هنر مصری است، همان نشانی باشد که در درفش کوروش بزرگ جای داشته است. ولی این پلاک شبیه به درفش است و با منابع تاریخی همخوانی دارد.

درفشی یادآور درفش کاویانی

پس از هخامنشیان در سکه حاکمان محلی پارس (فرترکه‌ها) درفشی دیده می‌شود که شباهت آشکاری به داستان‌های شاهنامه درباره درفش کاویانی دارد. درفشی مربعی شکل که ستاره‌ای چهار پر در آن دیده می‌شود و دارای آویزها می‌باشد.

حاکمان محلی پارس در دوره‌ای علیه یونانیان قیام کردند و حتی سکه‌ای از یکی از آنها باقی مانده که با لباسی پارسی هخامنشی مشغول تنبیه یک یونانی است (تصویر) که به نظر می‌رسد پس از پیروزی بر یونانیان ضرب شده است.

همچنین آثاری مانند کعبه زرتشت و فروهر هخامنشی (اهورامزدا) در سکه‌های آنها دیده می‌شود.

این آثار هخامنشی در سکه‌های حاکمان محلی پارس نشان می‌دهند آنها بسیار تحت تاثیر فرهنگ و تمدن هخامنشیان بودند و احتمال می‌رود این درفش هم از هخامنشیان گرفته باشند.

وقتی در آثار هخامنشیان جستجو کنیم، ردپای درفش مربعی شک و شبیه به درفش سکه حاکمان محلی پارس را می‌یابیم.

در سنگ‌نگاره بارعام هخامنشیان در خزانه پارسه (تخت‌جمشید)، یک کنده‌کاری مربعی دیده می‌شود که مانند بسیاری از نقش‌های دیگر پارسه در گذشته رنگ داشته، اما امروز بدون هرگونه رنگ است.

این نقش بالای نیزه یکی از سربازان قرار گرفته و احتمال می‌رود که درفشی مربعی باشد که یادآور درفش سکه‌های حاکمان محلی پارس پس از هخامنشیان است.

حتی در آثار ملل دیگر هم درفش مربع شکل هخامنشیان آمده است.

در نگاره یکی از گلدان‌های یونانی دوریس (460-500 پیش از میلاد، همزمان با دوره هخامنشی) در موزه لوور نیز سرباز ایرانی دیده می‌شود که با وجود بر زمین افتادن درفش خود را استوار نگاه داشته است.

در آثار باستانی به جا مانده از هخامنشیان هم شمایلی شبیه به اختر کاویان دیده می‌شود. برای نمونه می‌توان به قالی پازیریک و لباس سربازان هخامنشی در سنگ نگاره‌ها اشاره کرد.

لازم به ذکر است قالی پازیریک آشکارا نمادها و هنر هخامنشی مانند آنچه در پارسه (تخت جمشید) وجود دارد را در خود جای داده است.

با توجه به وجود درفش مربع شکل هخامنشیان و آثار اختر کاویان از دوران هخامنشیان، می‌توان نتیجه گرفت درفش سکه حاکمان محلی پارس پس از هخامنشیان هم تحت تاثیر هخامنشیان بوده است؛ همانطور که کعبه زرتشت و فروهر در سکه ها دیده می‌شود.

حتی این احتمال وجود دارد که درفشی از دوران هخامنشیان به دست حاکمان محلی پارس رسیده بود و برای آنها افتخاری بزرگ بود که محافظ درفش باستانی هخامنشیان بودند و به همین دلیل تاکید ویژه‌ای روی این درفش داشتند.

برای دانش بیشتر نگاه کنید به:

ردپای درفش کاویانی در دوران هخامنشیان

نشان فروهر

مهم‌ترین نشان در تمدن هخامنشیان نشان فروهر (اهورامزدا) بوده است که در سنگ‌نگاره‌ها و آثار هخامنشیان بسیار پررنگ است. البته درباره این نشان فرضیه‌های گوناگونی مطرح شده ولی این روزها مشهور به فروهر است.

گستردگی این نشان در آثار گوناگون مانند کاخ‌ها، مُهرها و... نشان می‌دهد در کنار جنبه‌های مذهبی، جنبه‌های حکومتی این نشان پر رنگ بوده است. به طوری که از آثار می‌توان فهمید این نشان در جایگاه نشان شاهنشاهی هخامنشی به کار می‌رفته است.

جالب آنکه آثاری از دوران هخامنشیان به جا مانده که فروهر با رنگ‌های سبز، سفید و قرمز در دوران هخامنشی آراسته شده است. امروز این اثر در موزه لوور نگه داری می‌شود و البته اثری شبیه به آن هم در موزه ملی تهران جا دارد. 

این موضوع شاید به ما نشان دهد که سه رنگ سبز و سپید و سرخ از هزاران سال پیش در ایران جایگاه ارزنده داشته است. البته قطعا این موضوع به صورت مستقیم به درفش‌ها ربطی نداشته است و نمی‌توان ادعا کرد که پرچم ایران از دوران هخامنشیان دارای این رنگ‌ها بوده است. اما با توجه به جایگاه والای نشان فروهر در حکومت هخامنشیان،‌ آراستن این نشان با این رنگ‌ها بسیار قابل توجه است.

درفش‌های دوره اشکانیان

ثعالبی در بخش مربوط به اشکانیان نوشته است پادشاه اشکانی بر آنجا که درفش کاویان را پنهان کرده بودند دست یافت و از آن با احتیاط نگاهداری کرد (تاریخ ثعالبی، ۱۳۶۸: ص ۲۸۶).

این روایت نشان می‌دهد که درفش کاویانی در نگاه آنان اهمیت ویژه‌ای داشته است. از نظر تاریخی نیز شناخته بودنِ درفشی مربع‌شکل در دوره اشکانی چندان دور از ذهن نیست.

مشهور است که درفش اشکانیان دارای خورشید بوده است. این در حالی است در میان درفش کاویانی هم اختری فروزان قرار داشته است. بارها در شاهنامه «درفش فروزنده کاویان» آمده است.

بارها پیش آمده که خورشید و ستاره در آثار باستانی شبیه به هم ترسیم می‌شدند هرچند اکثرا شعاع خورشید بزرگتر بوده است. پرسشی که می‌توان مطرح کرد این است که آیا آن درفش خورشید نشان، یادبودی از درفش فروزنده کاویان بوده است؟

حداقل روایت ثعالبی نشان می‌دهد، درفش کاویانی مورد توجه اشکانیان بوده است ولی نیاز به پژوهش‌های تاریخی و باستان‌شناسانه بیشتر وجود دارد.

همچنین گفته می‌شود دسته‌های ارتش اشکانی دارای درفشی ابریشمی مزین به اژدها بودند.

به کارگیری موجودات اسطوره‌ای از دیر باز در آثار هنری ایرانیان به چشم می‌خورد. در آثار هنری ساسانی، با جانوری اسطوره‌ای مواجه می‌شویم که یادآور سیمرغ می‌باشد. این نشان در بسیاری از آثار درباری دیده می‌شود.

شاید در درفش‌های پیش از ساسانیان که با عنوان درفش اژدها از آن نام می‌برند،‌ چنین نشان‌هایی بوده است.

درفش ایران در دوره ساسانیان

درفش کاویانی در دوران ساسانیان بسیار مشهور بوده است و در منابع تاریخی پساباستان (پس از اسلام) بسیار از آن یاد شده است.

چنین می‌نماید که رویکرد پرشور به درفش کاویانی که در داستان‌های شاهنامه دیده می‌شود، تحت تاثیر رویکرد ایرانیان در زمان ساسانیان به این درفش باستانی باشد.

نگاه کنید به:

جایگاه بی مانند درفش کاویانی در شاهنامه

طبری نوشته است که درفش کاویانی هشت ذراع عرض و دوازده ذراع طول داشت (تاریخ طبری، ج ۴، ص ۱۶۰۰). اگر هر ذرغ را ۱۰۴ سانتی متر در نظر بگیریم می‌توان درفشی با بیش از ۸ متر عرض و طولی نزدیک به ۱۲.۵ متر متصور شد.

برای دانش بیشتر درباره نگاه کنید به:

رنگ و مشخصات درفش کاویانی در دوران ساسانیان

در آثار باستانی مربوط به ساسانیان نشان‌هایی به جا مانده است که کاملا یادآور درفش کاویانی است.

در یک بشقاب زیبای به جا مانده از دوران ساسانیان شمایلی شبیه به اختر باستانی (همان نشان لباس سرباز هخامنشی و درفش فرترکه‌ها) دیده می‌شود و دیگر شکی باقی نمی‌ماند که این نشان تا دوران ساسانیان مورد استفاده قرار می‌گرفته و یادآور اختر کاویانی است.

همچنین اثری دیگر از دوران ساسانیان به دست آمده که یادآور درفش کاویانی است ولی ستاره آن کمی تفاوت دارد:

سیاه جامگان و سرخ جامگان

پس از اسلام تا سالها خلفا بر ایران حکمرانی می‌کردند. برای حکومت بنی‌امیه درفش‌های سفید و سبز ذکر کرده‌اند (Shahbazi, FLAGS i. Of Persia, Iranica).

جنبش سیاه جامگان علیه حکومت بنی امیه شکل گرفت که بهزادان ونداد هرمزد (مشهور به ابومسلم خراسانی) نقش مهمی در این جنبش ایفا کرد. ابومسلم توانست بسیاری از ناراضیان ایرانی از جمله مردمان خراسان را به گرد خویش آورد و به یاران خود گفت که لباس سیاه بپوشند و به همین دلیل جنبش آنها به جنبش سیاه جامگان شهرت یافت.

نهایتا خلافت بنی عباس شکل گرفت و حتی ابومسلم توسط آنها کشته شد.

پس از جنبش سیاه جامگان و قتل ابومسلم خراسانی توسط بنی عباس، جنبش‌های ایرانی دیگری شکل گرفت که بی ارتباط با جنبش سیاه جامگان نبودند. یکی از موفق ترین آنها جنبش سرخ جامگان در آذربایجان به رهبری بابک خرمدین بود که ایستادگی بی‌نظیری در برابر خلفا انجام دادند.

درفش‌ها و پرچم‌ها تا پیش از صفویان

با توجه به تداوم خلافت بنی عباس به نظر می‌رسد بیشتر درفش‌ها با شعارهای مذهبی همراه بودند و رنگ سیاه برای درفش‌ها، حتی برای حکومت‌های مستقل و نیمه مستقل ایرانی هم رایج بوده است.

به‌طور کلی، نمادهای اسلامی در این دوره بسیار پررنگ بودند و قابل انتظار است که شعارهایی مانند «الله» و «لا اله الا الله، محمد رسول الله» بر روی درفش‌ها دیده شده باشد. 

ولی نمی‌توان با قاطعیت گفت که درفش‌های حکومت‌هایی مانند سامانیان، آل بویه، آل زیار و… دقیقا به چه صورت بوده است.

با این حال روایاتی وجود دارد که نشان می‌دهد توجه به درفش کاویانی همچنان زده بوده است و داستان‌هایی وجود دارد که می‌توان برداشت کرد برخی به دنبال احیای این درفش باستانی بودند.

وقتی یعقوب لیث میراثِ شاهنشاهان باستانی را مطالبه کرد و در پی زنده کردن شکوه ایشان بود، اظهار می‌داشت که به درفش کاویان امید دارد. شاید او قصد داشت درفشی همانند درفش باستانی بیافریند (Shahbazi, FLAGS i. Of Persia, Iranica).

برای دانش بیشتر نگاه کنید به:

پژواک درفش کاویانی در شعر سیاسی یعقوب لیث

با قدرت گرفتن اقوام ترک تبار نمادها و نشان‌های جدیدی در درفش‌ها پدید آمدند.

مطابق نسخه مصور تاریخ رشیدالدین، درفش‌های غزنویان معمولا سرخ بودند و اغلب مربع‌های چهارخانه به‌عنوان نشان داشتند (همان).

بعدها نشان‌هایی مانند عقاب دو سر در دوران سلجوقیان دیده شده است و احتمال می‌رود نشان برخی فرمانروایان سلجوقی بوده است و شاید در درفش‌ها هم جای داشته است.

در سکه‌های غیاث‌الدین کیخسرو، پادشاه سلجوقیان روم، نقش شیر و خورشید با خورشیدی چهره‌دار دیده می‌شود. این خورشید چهره‌دار، نمادی از معشوق گرجی شاه بوده است.

همین تصویر خورشیدِ چهره‌دار، در آن دوران بر شهرت جهانی این نماد اثر داشته، به طوری که پس از آن بارها در نقش‌های اقوان گوناگون شیر بدون یال یا با یال اندک همراه با خورشید چهره‌دار دیده می‌شود.

شواهد نشان می‌دهند نخستین قومی که نشان شیر و خورشید را در درفش سپاهیان جای دادند، مغولان بودند که احتمال می‌رود تحت تاثیر شهرت جهانی شیر و خورشید و تعابیر طالع‌بینی قرار داشتند.

در آثاری مانند تاریخ منظوم مغول (شهنامه چنگیزی) پرچم شیر و خورشید سربازان مغول ترسیم شده است. این جای‌گیری بر روی پرچم نکته مهمی است و باعث تاثیرگذاری بر روی پرچم‌های دیگر می‌شده است و نکته‌ای قابل توجه و متفاوت از نشان‌ها بر روی مُهرها و سکه‌ها است.

در دوران تیموریان هم نشان شیر و خورشید بر روی درفش نظامیان وجود داشته است. فراگیری و گستردگی نشان شیر و خورشید در ایران مربوط به دوران صفویان به بعد است.

پرچم ایران در دوران صفویان

پندار اشتباهی وجود دارد که پرچم شیر و خورشید را مرتبط با درفش‌های ایران باستان می‌دانند ولی همانطور که دیدیم در هیچ کدام از درفش‌های میهنی ایران باستان نشان شیر و خورشید وجود نداشته است و درفش‌ها و پرچم‌هایی با نشان شیر و خورشید در کنار هم ریشه در تاریخ پس از اسلام به ویژه از دوران صفویه به بعد دارد. 

با بررسی تمدن‌های باستانی در می‌یابیم که نمی‌توان نشان «شیر» یا «خورشید» را ویژه یک تمدن باستانی دانست چرا که ریشه در طبیعت دارند و برای همین در تمدن‌های گوناگون مورد توجه قرار گرفتند. از تمدن مصر باستان تا میان رودان شیر و خورشید در کنار یکدیگر دیده شده‌اند. در ایران باستان هم نقش‌های شیر و شی نورانی در کنار یکدیگر در چند مورد دیده شده‌اند که جنبه مذهبی و نجومی داشتند.

برای دانش بیشتر نگاه کنید به:

شیر و خورشید در آثار تمدن‌های باستانی و اقوام کهن

شیر و شی نورانی در ایران باستان

آیا پرچم شیر و خورشید باستانی است؟!

در ایران باستان شیر و خورشید نشانِ ثابت، هویت‌دار و قابل‌تعریف مانند دوره‌های پس از اسلام نبوده است. از دوره صوفیه به بعد کم کم نشان شیر و خورشید دارای ساختار و هویت ثابت در ایران شد و بیش از هر جای دنیا در ایران مورد توجه قرار گرفت.

قطعا دوران صفویان نقطه عطفی در تاریخ پرچم ایران بوده است. صفویان شیر و خورشید را در پرچم ایران جای دادند و در پرچم‌های ایران تا دوران پهلوی پابرجا بود. البته شمشیر در دوره‌های بعدی در دوران قاجار به این نشان افزوده شد.

کتابی تحت عنوان فرستاده ایران به دربار لوئی چهاردهم توسط موریس هربرت (M. Herbert) در سال ۱۹۰۷ م تهیه و چاپ شده است. در تصاویر این کتاب پشت سر محمدرضا بیک علمدار باشی، درفشی سه گوش با پیکره شیری ایستاده به چشم می‌خورد که خورشیدی بر بالای آن نقش شده است. این تصاویر کارکرد سیاسی و رسمی بودن درفش شیر و خورشید در دوره صفوی را تأیید می‌کنند (شاطری، ۱۳۹۵: ص ۱۶۶).

در ابتدای صفویان درفش‌های ساده استفاده می‌شد. از جمله درفش‌های سبزِ شاه اسماعیل با نقش ماه گزارش شده است. پس از شکست در چالدران، گفته‌اند شاه اسماعیل تنها از درفش‌های سیاه (نشانه سوگ) استفاده می‌کرد که بر آن «القصاص» (انتقام) به سفید نوشته شده بود (Shahbazi, FLAGS i. Of Persia, Iranica).

بدین‌ترتیب روشن است که اگرچه صفویان از عَلَم‌ها و درفش‌های گوناگون بهره می‌گرفتند، شیر و خورشید تا عصر شاه عباس نشان شناخته‌شده ایران شده بود (همان).

درباره نشان شیر و خورشید معمولاً به مفاهیمی چون طالع‌بینی و نیز رواج و کاربرد گسترده آن در فرهنگ‌ها و سرزمین‌های مختلف اشاره می‌شود؛ به‌گونه‌ای که این نماد، به سبب محبوبیت و پذیرش عمومی‌اش، بر پرچم‌ها نیز نقش می‌بست.

با این حال، نباید از این نکته غافل شد که حکومت صفوی، حکومتی متعصب شیعی بود. هرچند شدت این تعصب در میان پادشاهان صفوی فراز و نشیب‌هایی داشت، اما در نمادها و شعارهای رسمی، گرایش شیعی همواره برجسته و آشکار باقی ماند.

بنابراین تعجبی ندارد که اگر هم رویکرد اولیه به این نماد، رنگ‌وبویی طالع‌بینانه و نجومی داشته، به تدریج تعابیر شیعی بر آن غلبه یافته باشد. در آن دوره، می‌توان گفت تفسیری که از «شیر» ارائه می‌شد، «شیرِ خدا» (امام علی) بوده و بر پایه همین برداشت، نشان شیر و خورشید تا دوران قاجار نیز در ساختار و نمادهای دستگاه سلطنتی باقی مانده است.

نگاه کنید به:

شیر و شمشیر و خورشید نماد «اسد الله الغالب» و امام علی

در هر حال دوران صفویه نقطه عطفی در فراگیری نشان شیر و خورشید در ایران بود. به طوری که بعدها نمادی رایج در پرچم‌های ملی ایران شد که جنبه مذهبی آن قابل توجه بوده است.

پرچم‌های ایران پیش از دوران قاجار

پس از سقوط صفویان، ایران وارد دوره‌ای آشفته شد و پرچم‌های واحد و رسمی چندان ثباتی نداشتند. ولی با روی کار آمدن نادرشاه افشار بار دیگر نشان شیر و خورشید مورد توجه قرار گرفت.

نادرشاه دو درفش بزرگ شاهانه داشت: «یکی از آن‌ها به نوارهای سرخ، آبی و سفید بود، و دیگری سرخ، آبی، سفید و زرد، بی‌هیچ نقش دیگر». او ظاهراً از رنگ سبز - رنگ خاص صفویان و شیعیان - پرهیز می‌کرد. بااین‌حال، نقش خاتم او  شیری خرامان با خورشیدی پرتو‌دار گرد واژه‌های «الله‌الملک» نشان می‌دهد که این نماد همچنان نشان شناخته ایران بود (Shahbazi, FLAGS i. Of Persia, Iranica).

در زمان کریم‌خان زند، پرچم‌های نظامی و حکومتی همچنان با محوریت شیر و خورشید استفاده می‌شد. پرچم‌ها بیشتر رنگ سبز یا سفید داشتند و نشان حکومت زند بر آن‌ها نقش می‌بست. با اینکه روایت مشخصی از استاندارد رسمی وجود ندارد، اما شیر و خورشید همچنان نماد محوری قدرت سیاسی باقی ماند.

پرچم ایران در دوره قاجار

پرچم سه رنگ ایران با نشان شیر و شمشیر و خورشید ریشه در دوران قاجار دارد. در این دوران در دست شیر، شمشیری قرار گرفت. از دیگر تغییرات بارزی که در دوران قاجار بوقوع پیوست تغییر شیر به شیرهای آفریقایی با یال انبوه بود.

در دوران ناصرالدین شاه سه رنگ سبز، سفید، قرمز به صورت رسمی مورد استفاده قرار گرفتند. این ترسیم پرچم تا زمان انقلاب مشروطیت ادامه پیدا کرد ولی تا به امروز تعابیر از رنگ‌های سبز و سفید و قرمز گوناگون بوده است. در دوران پهلوی تقریبا پرچم ایران به همان شکل باقی ماند.

تعابیر مذهبی از شیر و خورشید و اشاره به سلطنت شیعی در دوران قاجار بسیار پر رنگ بوده است. از زمان محمد شاه، شرحی از مسیو دوبو مولف فرانسوی در دسترس است که می‌نویسد:

یکی از شیوه‌های پادشاه ایران است که درفش‌های بسیار به کار می‌برد و بر این درفش‌ها دو نقش نگاشته می‌شود یکی نقش تیغ دو سر علی (ذوالفقار) و دیگری صورت شیر خوابیده‌ای که خورشید از پشت او در می‌آید… (کسروی، ۲۵۳۶: صص ۲۵ و ۲۶).

این شرح یادآور سکه‌هایی از دوران قاجار است که در جوار شیر و خورشید اسد الله الغالب دیده می‌شود به معنی «شیرِ خدا (امام علی)، پیروز و چیره»؛ در سکه‌های دیگر هم عبارت‌های «یا محمد» و «یا علی» دیده می‌شود که دیگر شکی باقی نمی‌ماند که نگاه مذهبی و شیعی به این نشان پر رنگ بوده است.

پرچم ایران در دوره پهلوی

در دوران پهلوی پرچم مشهور ایران همان پرچم سه رنگ شیر و خورشید بود. در برخی از پرچم‌ها تاج شاهی بر بالای شیر و خورشید قرار گرفت.

مدتی از دوره محمدرضا پهلوی، چند پرچم مورد استفاده قرار می‌گرفت. «پرچم ملی» یا «پرچم شهروندی» که فقط دارای سه قسمت مساوی به رنگ سبز، سفید و سرخ بود. «پرچم دولتی» که تنها تفاوت آن با پرچم شهروندی در نقش شیر و خورشید آن بود و مخصوص ادارات و دستگاه‌های دولتی و روابط خارجی بود. همچنین پرچم‌های سلطنتی و نظامی هم استفاده می‌شدند که توضیح آن به درازا می‌کشد.

در هر حال رفته رفته پرچم رسمی و ملی ایران در دوران پهلوی همان پرچم سه رنگ همراه با نقش شیر و خورشید بود که از دوران قاجار مرسوم شده بود؛ نشان شیر و خورشید هم به عنوان نماد رسمی و ملی ایران به کار می‌رفت.

پرچم جمهوری اسلامی

در دوره‌های اولیه پس از انقلاب ۵۷ که هنوز نشان رسمی جمهوری اسلامی شکل نگرفته بود، پرچم سه رنگ ایران مورد استفاده قرار می‌گرفت که پیش از آن در دوره‌هایی با نام پرچم ملی یا پرچم شهروندی (مدنی) شناخته می‌شد ولی بعدها نشان جمهوری اسلامی پدید آمد و در پرچم رسمی جای گرفت. 

ابتدا یک نشان دایره شکل که در آن واژه‌های الله که یادآور مشت‌های گره کرده بودند به همراه ستاره‌های فراوان وجود داشت. این طرح بیش از یک سال و تا تاریخ ۱۵ تیر ۱۳۵۹ در دوایر دولتی و حکومتی، مناسبت‌های کشور و اسکناس ملی مورد استفاده قرار گرفت (ن.ک: مرکز اسناد انقلاب اسلامی). 

ولی پس از آن طرح مشهور جمهوری اسلامی به وجود آمد که در اصل هجدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران مصوب سال ۱۳۵۸ (۱۹۷۹ میلادی) در مورد پرچم به تفصیل سخن آمده است.

گرچه حمید ندیمی طراح آرم پرچم جمهوری اسلامی بر نمادهای اسلامی این طرح به ویژه ترسیم هلال‌ها توسط پیامبر اسلام بر روی شن‌ها به عنوان امضا تاکید داشت (ن.ک: خبرآنلاین) ولی برخی باور دارند که طرح نشان جمهوری اسلامی از نظر هنری تحت تاثیر نشان‌های گروه‌هایی در شبه‌قاره هند بوده است به طوری که این نشان شباهت آشکاری به نشان برخی گروه‌های آن مناطق دارد (ن.ک: تصویر).

سخن پایانی

پرچم برای کشورها تجسمی از هویت، تاریخ، آرمان‌ها و خاطره‌های جمعی آنان است. رنگ‌های پرچم می‌تواند نشانی از رنج‌ها، پیروزی‌ها و ارزش‌هایی باشد که یک ملت در طول قرن‌ها ساخته و پاس داشته است.

پرچم، هنگام شادی نماد اتحاد و غرور است و در سختی‌ها نشانه‌ای از پایداری و امید. به همین دلیل است که طرح پرچم برای یک ملت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و بایسته است پرچمی که اکثریت جامعه آن را پذیرا هستند، مورد توجه قرار گیرد.