پس از شکل‌گیری نخستین تمدن‌های تاریخی در فلات ایران، معماری وارد مرحله‌ای تازه از تحول شد. ایجاد حکومت‌های سازمان‌یافته، گسترش شهرنشینی و توسعه فناوری‌های ساختمانی سبب شد بناهایی با مقیاس بزرگ، کارکردهای حکومتی، مذهبی و تشریفاتی ساخته شوند. این مقاله روند تحول معماری ایران از تمدن ایلام تا پایان دوره هخامنشی را بررسی می‌کند. در این بازه زمانی، زیگورات‌ها، کاخ‌های سلطنتی، باغ‌های شاهی و تالارهای ستون‌دار به مهم‌ترین جلوه‌های معماری ایران تبدیل شدند و بسیاری از اصول معماری ایرانی برای نخستین بار تثبیت گردیدند. 

متأسفانه دشمنان ایران در سال‌های اخیر کوشیده‌اند میان قوم لر و هویت ایرانی فاصله ایجاد کنند. یکی از این تلاش‌ها، طرح این ادعاست که در شاهنامه، لرها در اصل هندی دانسته شده‌اند و همان موسیقی‌دانانی بوده‌اند که بهرام گور آنان را از هند به ایران آورد! روشن است که چنین ادعاهایی با این شیوه‌های نادرست، تا چه اندازه غیرعقلانی است.

جشن تیرگان یکی از کهن‌ترین آیین‌های ایرانی است که با باران‌خواهی، آب‌پاشان، گرامیداشت آرش کمانگیر، بستن دستبند «تیر و باد» و ... شناخته می‌شود. این جشن پیوندی عمیق میان ایزد تیر، بارش باران، فداکاری آرش و آیین‌های مردمی برقرار کرده و بازتابی از باورهای اساطیری و سنت‌های دیرپای ایرانیان از روزگار باستان تا امروز است.

تیرگان، جشن پیوند باران، باد و از خودگذشتگی است؛ یادآور این حقیقت که بزرگ‌ترین شادی‌ها، از امید، همبستگی و ایثار سرچشمه می‌گیرند. جشنی که از جنس باران است، از جنس آبِ زلال و آرزوی برکت، از جنس دست‌هایی که به مهربانی بر یکدیگر آب می‌پاشند و دل‌ها را تازه می‌کنند.

اکنون باید پهلوانی برگزیده می‌شد؛ مردی پاک‌سرشت، خدا باور، میهن‌پرست و دلیر. همه نگاه‌ها به یک نام دوخته شد: آرش کمانگیر. آرش رو به مردم کرد و گفت: بنگرید مرا که تندرستم و نیروی زندگی در رگ‌هایم جاری است. اما بدانید که چون این تیر را رها کنم، دیگر از من چیزی باقی نخواهد ماند. تنم پاره‌پاره خواهد شد و جانم در راه ایران به آسمان خواهد پیوست.

ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه روایت نسبتاً کامل از داستان آرش را در اختیار ما قرار داده است. اهمیت این روایت زمانی آشکارتر می‌شود که بدانیم در اوستای برجای‌مانده، هرچند از آرش یاد شده، داستان او با جزئیات نقل نشده است و در شاهنامه فردوسی نیز با وجود اشاره به نام آرش، داستان پرتاب تیر و تعیین مرز ایران و توران نیامده است.

درباره جشن تیرگان روایت‌های گوناگونی وجود دارد. افزون بر پیوند مشهور این جشن با آرش کمانگیر، ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه از تیرگان به‌عنوان روز بزرگداشت نویسندگی و کتابت نیز یاد می‌کند. او با پیوند دادن کتابت به آبادانی و پاسداری از جهان و نیز ارتباط روز تیر با عطارد، تیرگان را جشنی برای پاسداشت خرد و دانش می‌داند.

نام آرش کمانگیر چندین بار در شاهنامه آمده است و فردوسی به‌خوبی با داستان او آشنا بوده است، اما روایت کامل تیراندازی آرش را نیاورده است. احتمالاً علت این موضوع، وفاداری فردوسی به منابع اصلی و تفاوت روایت‌ها بوده است، نه ناآگاهی از داستان. همچنین به نظر می‌رسد پراکندگی و نابودی منابع ایرانی پس از یورش خلفا در غیبت این روایت در شاهنامه نقش مهمی داشته باشد.

درفش کاویانی تنها به دوران ساسانیان تعلق ندارد. شواهد اسطوره‌ای، تاریخی و باستان‌شناسی نشان می‌دهد که ریشه‌های این نماد میهنی به روزگاری بسیار کهن‌تر بازمی‌گردد. نقشی کاملا شبیه به درفش کاویانی بر سکه‌های فرترکه‌های پارس و برخی آثار هخامنشی دیده می‌شود. با این حال، ساسانیان بیش از هر دودمان دیگری در حفظ، شکوه‌بخشی و ماندگار شدن درفش کاویانی نقش داشتند.

ابومسلم توانست لعن و نفرین امام اول شیعیان یعنی علی ابن ابی‌طالب را براندازد و این موضوع از مهم‌ترین دلایل محبوبیت او در میان شعیان بود. در برخی از گفته‌های شیعی، ابومسلم از شیعیان معتقد خوانده شده است، از جمله می‌توان به کتاب النّقض نوشته عبدالجلیل قزوینی رازی اشاره کرد. اما بعدها مقابله با ابومسلم، توسط روحانیون شیعه در دوران صفوی شکل گرفت.