رنگ و مشخصات درفش کاویانی

پیش‌گفتار

درفش کاویانی نمادی از پیروزی کاوه آهنگر و فریدون بر ضحاک تازی است و می‌توان گفت این درفش نماد خیزش مردمی علیه ظلم و ستمگری است.

این درفش در ایران باستان نمادی میهنی بوده است و جایگاه درفش شاهان، سپاهیان و مردمان ایرانی را داشته است. امروزه نیز این درفش برای بسیاری از ایرانیان و دوست‌داران فرهنگ ایران، همچنان یادآور هویت ملی، شرافت و آرمان‌های دیرینه این سرزمین است.

نمادهای مردمی در درفش کاویان کم نظیر است چراکه در طول تاریخ بیشتر نمادها در درفش تمدن‌ها، صرفا نماد پادشاهان بوده است ولی درفش کاویانی، آشکارا نمادهای مردمی را در دل خود جای داده است. 

از آنجایی که درفش کاویانی ریشه در اسطوره‌های ایرانی دارد، در طول تاریخ با مشخصات گوناگونی تلاش کردند درفشی شبیه به آن چیزی که در اسطوره‌ها آمده به وجود بیاورند.

چنین می‌نماید برای آراستن این درفش از هنرهایی که ریشه در تمدن‌های هزاره‌های پیش از میلاد دارند، مانند تمدن‌های شهر سوخته و شوش بهره گرفته‌اند.

نشان‌هایی شبیه به اختر کاویان در دوران هخامنشیان بسیار مورد توجه بوده است و بعدها حتی در دوران سلطه بیگانگان، فرمانروایان محلی تلاش کردند درفش کاویانی را حفظ کنند.

بیشترین شهرت این درفش مربوط به دوره ساسانیان است. آنچه در منابع آمده است درفش کاویانی در این دوران بسیار بزرگ، شکوهمند و با ارزش بوده است.

درباره پیشینه درفش کاویانی بخوانید:

پیشینه درفش کاویانی، درفش باستانی و میهنی ایران

این روزها درفش کاویانی را با رنگ‌های گوناگون ترسیم می‌کنند. شاید به آن دلیل که در شاهنامه این درفش ریشه در چرم کاوه آهنگر داشته است رنگ‌هایی مانند چرم برای این درفش در نظر می‌گیرند. در شاهنامه آمده است که فریدون این درفش را با دیبا و اختر آراست و در داستان‌ها این درفش به درفش فریدون هم مشهور است.

در این نوشتار به بررسی رنگ و مشخصات درفش کاویانی در منابع کهن و آثار باستانی می‌پردازیم.

رنگ درفش کاویانی

در شاهنامه بارها از درفش کاویانی با عنوان درفش بنفش یاد شده است.

برای نمونه در جایی اینچنین آمده است:

درفش فروزنده کاویان

بیفگنده باشند ایرانیان

 

گرامی بگیرد به دندان درفش

به دندان بدارد درفش بنفش

(شاهنامه: ج ۵، ص ۱۱۰)

همچنین در جای دیگر:

کشیدند گوپال و تیغ بنفش

به پیگار آن کاویانی‌درفش

 

چنین گفت هومان که آن اخترست

که نیروی ایران بدان اندرست

 

درفش بنفش ار به چنگ آوریم

جهان پیش کاوس تنگ آوریم

(همان: ج ۳، ص ۸۶)

فریدون پس از پیروزی بر ضحاک، چرم کاوه را با رنگ‌ها و زیورآلات آراست و تبدیل به درفش ایرانیان شد:

بیاراست آن را به دیبای روم

ز گوهر برو پیکر و زرّ و بوم

...

فروهشت ازو سرخ و زرد و بنفش

همی خواندش کاویانی درفش

(همان: ج ۱، صص ۶۹-۷۰)

جنس درفش کاویانی چه بوده است؟

در داستان‌های شاهنامه آمده است که درفش کاوه از جنس چرم بوده است؛ چرمی که آهنگران استفاده می‌کنند. بنابراین بر اساس داستان‌ها درفش کاویانی در ابتدا از جنس چرم آهنگران بوده است.

ولی بعدها با پوست‌هایی از جنس‌های دیگر این درفش را پدید آورند. در تاریخ طبری گفته شده که درفش کاویانی از جنس پوست پلنگ بوده است (طبری، ج ۵، ص ۱۷۳۹).

به نظر می‌رسد، ایرانیان به یاد داستان‌های حماسی و اسطوره‌ها درفشی شایسته و ارزنده به وجود می‌آوردند. بسیار مشهور است که درفش کاویانی را با گوهرها و زیورآلات می‌آراستند. بنابراین درفش کاویانی دوران ساسانیان درفشی بسیار گران قیمت بوده است. همواره تلاش می‌کردند درفش کاویانی را با بهترین پارچه‌ها و پوست‌ها و زیورآلات آماده کنند.

اندازه درفش کاویان چقدر بوده است

آنچه در منابع آماده است درفش کاویانی در دوران ساسانیان اندازه‌ای بزرگ داشته است که در جنگ‌ها همراه خود می‌بردند.

طبری نوشته است که درفش کاویانی هشت ذراع عرض و دوازده ذراع طول داشت (طبری، ج ۴، ص ۱۶۰۰).

اگر هر ذرغ را ۱۰۴ سانتی متر در نظر بگیریم می‌توان درفشی با بیش از ۸ متر عرض و طولی نزدیک به ۱۲.۵ متر متصور شد.

ستاره درفش کاویان به چه شکل بوده است؟

آنچه از آثار باستانی به دست آمده اختر کاویان ستاره‌ای چهار پر بوده است که با نقطه‌هایی که احتمالا نماد درخشش ستاره بوده، ترسیم می‌شده است. با این حال احتمال می‌رود در دوره‌های مختلف و با ذوق هنری متفاوت، شمایل گوناگونی برای اختر کاویانی ترسیم می‌کردند.

کهن‌ترین نشانی که چنین شمایلی دارد در شهر سوخته به دست آمده است.

نگاه کنید به:

ریشه‌های درفش کاویانی در شهر سوخته و شوش

بعدها در آثار هخامنشیان و همچنین سکه‌های فرترکه‌ها (حاکمان محلی پارس در دوران سلوکیان و اشکانیان) این ستاره با شباهت آشکار به همان نقش شهر سوخته دیده می‌شود.

اینکه در سکه فرترکه‌ها آثاری مانند کعبه زرتشت و نشان فروهر (اهورامزدا) دیده می‌شود، نشان می‌دهند آنها تحت تاثیر فرهنگ و تمدن هخامنشیان بودند و درفش کاویان را با توجه به داستان‌های ایرانی و با توجه به هنری که از هخامنشیان به ارث برده بودند ترسیم کردند.

حتی این احتمال وجود دارد که درفشی از دوران هخامنشیان به دست حاکمان محلی پارس رسیده بود و برای آنها افتخاری بزرگ بود که محافظ درفش باستانی هخامنشیان هستند.

برای دانش بیشتر نگاه کنید به:

ردپای درفش کاویانی در دوران هخامنشیان

اختر کاویانی یکی از ماندگارترین نشان‌ها در فرهنگ و تمدن ایرانی بوده است. این ستاره از هزاره‌های پیش از میلاد در آثار زیادی دیده می شود و هنوز هم محبوبیت در میان ایرانیان دارد.

احتمال دارد از همان سده‌های پیش از میلاد داستان کاوه آهنگر و ضحاک در میان ایرانیان فراگیر بوده است. مطمئن هستیم که در دوران هخامنشیان نام جمشید را می‌شناختند و در گنجینه الواح ایلامی که در پارسه (تخت جمشید) به دست آمده شماری از نام‌های اشخاص مانند یمه (ییمه، جم)، یکمه (Yamakka)، یمکشدا (Yamakshedda) به چشم می‌خورند (یارشاطر، ۱۳۶۸: ص ۴۹۹). پس این احتمال مطرح می‌شود که با داستان خیزش کاوه آهنگر علیه ضحاک هم آشنا بودند. با این حال برخی از پژوهشگران شکل‌گیری داستان کاوه آهنگر را مربوط به سده‌های بعدی می‌دانند.

در یک بشقاب زیبای به جا مانده از دوران ساسانیان باز هم شمایلی شبیه به اختر باستانی (همان نشان لباس سرباز هخامنشی و درفش فرترکه‌ها) دیده می‌شود و دیگر شکی باقی نمی‌ماند که این نشان تا دوران ساسانیان مورد استفاده قرار می‌گرفته و یادآور اختر کاویانی است.

همچنین اثری دیگر از دوران ساسانیان به دست آمده که یادآور درفش کاویانی است ولی ستاره آن کمی تفاوت دارد:

این احتمال وجود دارد این نماد و نشانِ یکی از حاکمان محلی در دوران ساسانیان باشد به همین دلیل ستاره آن تفاوت‌هایی داشته است ولی چنین تصویری پیش از هر چیز یادآور درفش کاویانی است؛ ولی با ذوق هنری جدید.

سرانجام درفش کاویانی چه شد؟

درفش کاویانیِ دوران ساسانیان پس از یورش عمر بن خطاب به ایران به دست سپاهیان او افتاد. طبری نوشته است که ضرار بن خطاب درفشی که غنیمت گرفته بود را به قیمت سی هزار فروخت (طبری، ج ۵، ص ۱۷۳۹).

طبری در ادامه نوشته است که قیمت واقعی آن یک میلیون و دویست هزار بود (یک هزار هزار و دويست هزار).

با این حال روایاتی وجود دارد که نشان می‌دهد توجه به درفش کاویانی همچنان زنده بوده است و داستان‌هایی وجود دارد که می‌توان برداشت کرد برخی به دنبال احیای این درفش باستانی بودند.

برای نمونه وقتی یعقوب لیث میراثِ شاهنشاهان باستانی را مطالبه کرد و در پی زنده کردن شکوه ایشان بود، اظهار می‌داشت که به درفش کاویان امید دارد. شاید او قصد داشت درفشی همانند درفش باستانی بیافریند (Shahbazi, FLAGS i. Of Persia, Iranica).

داستان‌هایی که درباره درفش کاویانی در شاهنامه و دیگر آثار به جا مانده، نشان از محبوبیت این نماد باستانی در سده‌های پساباستان است.

سخن پایانی

جایگاه درفش کاویانی در تاریخ باستانی ایران و جهان اساطیری ایرانیان بسیار قابل توجه و حتی شگفت آور است. به طوری که این درفش پیوند دهنده مردم، پهلوانان و فرمانرویان بوده است.

در داستان نبرد ایرانیان با ضحاک که باعث شکل گیری درفش کاویانی شد، آنچه بیش از هر چیز درخشان می‌نماید، همراهی سه‌گانه‌ای است که سرنوشت ایران اساطیری را دگرگون کرد: خرد و اراده فریدون، فریاد حق‌طلبانه کاوه آهنگر و همبستگی دلیرانه مردم.

این درفش را نمی‌توان محدود به داستان کاوه آهنگر و فریدون دانست چرا که در جای جای شاهنامه و روایات گوناگون درباره ایران باستان، مهمترین و ارزشمندترین درفش ایرانیان همانا درفش کاویانی است. ایرانیان برای درفش کاویانی جانفشانی می‌کردند و دشمنان هم نیروی ایران را در درفش کاویانی می‌دانستند و می‌خواستند آن را به چنگ آورند.

برای دانش بیشتر نگاه کنید به:

جانفشانی ایرانیان برای درفش کاویانی

جایگاه بی مانند درفش کاویانی در شاهنامه

امروز درفش کاویانی با طرح‌ها و رنگ‌های مختلف توسط هنرمندان به وجود می‌آید که نمادی از ایستادگی در برابر ستمگر و شکوه ایران است. بنابراین می‌توان گفت درفش کاویانی هنوز در میان ایرانیان زنده است.