تیرگان

جشن تیرگان یکی از کهن‌ترین آیین‌های ایرانی است که با باران‌خواهی، آب‌پاشان، گرامیداشت آرش کمانگیر، بستن دستبند «تیر و باد» و ... شناخته می‌شود. این جشن پیوندی عمیق میان ایزد تیر، بارش باران، فداکاری آرش و آیین‌های مردمی برقرار کرده و بازتابی از باورهای اساطیری و سنت‌های دیرپای ایرانیان از روزگار باستان تا امروز است.

تیرگان، جشن پیوند باران، باد و از خودگذشتگی است؛ یادآور این حقیقت که بزرگ‌ترین شادی‌ها، از امید، همبستگی و ایثار سرچشمه می‌گیرند. جشنی که از جنس باران است، از جنس آبِ زلال و آرزوی برکت، از جنس دست‌هایی که به مهربانی بر یکدیگر آب می‌پاشند و دل‌ها را تازه می‌کنند.

اکنون باید پهلوانی برگزیده می‌شد؛ مردی پاک‌سرشت، خدا باور، میهن‌پرست و دلیر. همه نگاه‌ها به یک نام دوخته شد: آرش کمانگیر. آرش رو به مردم کرد و گفت: بنگرید مرا که تندرستم و نیروی زندگی در رگ‌هایم جاری است. اما بدانید که چون این تیر را رها کنم، دیگر از من چیزی باقی نخواهد ماند. تنم پاره‌پاره خواهد شد و جانم در راه ایران به آسمان خواهد پیوست.

ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه روایت نسبتاً کامل از داستان آرش را در اختیار ما قرار داده است. اهمیت این روایت زمانی آشکارتر می‌شود که بدانیم در اوستای برجای‌مانده، هرچند از آرش یاد شده، داستان او با جزئیات نقل نشده است و در شاهنامه فردوسی نیز با وجود اشاره به نام آرش، داستان پرتاب تیر و تعیین مرز ایران و توران نیامده است.

درباره جشن تیرگان روایت‌های گوناگونی وجود دارد. افزون بر پیوند مشهور این جشن با آرش کمانگیر، ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه از تیرگان به‌عنوان روز بزرگداشت نویسندگی و کتابت نیز یاد می‌کند. او با پیوند دادن کتابت به آبادانی و پاسداری از جهان و نیز ارتباط روز تیر با عطارد، تیرگان را جشنی برای پاسداشت خرد و دانش می‌داند.

تیرماه یکی از ماه‌های مهم در گاهشماری ایرانی است. علاوه بر آنکه این ماه آغاز تابستان است و در جوامع کشاورزی آغاز تابستان مهم بوده است، یکی از جشن‌های بزرگ ایرانی یعنی جشن تیرگان هم در این ماه وجود دارد. جشن تیرگان پیوند عمیقی با اسطوره آرش کمانگیر دارد که نمایانگر فرهنگ فداکاری در راه میهن از هزاران سال پیش در ایران‌زمین می‌باشد. در ادامه به بررسی جشن‌های تیر ماه می پردازیم.

آرش با آنکه می‌دانست پس از انداختن تیر، جان می‌دهد، ولی برای مردم چنان کرد و تمام جان خود را در تیر گذاشت. داستان آرش را باید اسطوره میهن دوستی و مردم دوستی دانست. تیر، یکی از ایزدان در دین زرتشتی است که معولا آن را موکل بر باران می‌دانند و از این رو از همکاران امشاسپند خورداد است.