تیرگان، روز بزرگداشت نویسندگی و نویسندگان

درباره جشن تیرگان روایت‌ها و تفسیرهای گوناگونی در منابع تاریخی و اسطوره‌ای ایران وجود دارد. مشهورترین و شناخته‌شده‌ترین روایت، پیوند این جشن با حماسه آرش کمانگیر است؛ پهلوانی که با فدا کردن جان خود و پرتاب تیر سرنوشت‌ساز، مرز ایران و توران را تعیین کرد و به همین سبب، تیرگان در ذهن بسیاری از ایرانیان با نام و یاد آرش گره خورده است.

با این حال، همه منابع کهن، تیرگان را تنها به داستان آرش محدود نمی‌کنند. برخی از نویسندگان و پژوهشگران قدیم، جنبه‌های دیگری از این جشن را نیز بازگو کرده‌اند که امروزه کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

یکی از مهم‌ترین این گزارش‌ها را ابوریحان بیرونی در کتاب ارزشمند آثارالباقیه عن القرون الخالیه نقل کرده است. بیرونی در کنار اشاره به آیین‌های شناخته‌شده تیرگان، از این روز به عنوان زمانی برای بزرگداشت نویسندگی و کتابت نیز یاد می‌کند؛ روایتی که نشان می‌دهد ایرانیان باستان برای دانش، نگارش و انتقال فرهنگ نیز جایگاهی ویژه قائل بوده‌اند.

ابوریحان در توضیح این موضوع، از دو مفهوم «دهوفذیه» و «دهقنه» سخن می‌گوید. به گفته او، «دهوفذیه» به معنای حفظ و پاسداری از جهان و فرمانروایی است و «دهقنه» به آبادانی زمین، کشاورزی و عمران جهان اشاره دارد.

از نگاه بیرونی، این دو اصل در کنار یکدیگر، پایه‌های استواری جامعه و عامل قوام و آبادانی جهان به شمار می‌آیند و هرگاه آسیبی به نظم دنیا وارد شود، به وسیله همین دو رکن اصلاح می‌شود. او سپس می‌افزاید که کتابت نیز در امتداد همین دو اصل قرار دارد و با آن‌ها پیوندی جدایی‌ناپذیر دارد؛ زیرا دانش، قانون، مدیریت و آبادانی بدون نوشتن و ثبت تجربه‌ها دوام نخواهد یافت.

بیرونی در ادامه، منشأ این سنت را به روزگار هوشنگ پیشدادی نسبت می‌دهد و می‌نویسد:

و سبب دوم آنست که «دهوفذیه» (که معنای آن حفظ دنیا و حراست است و فرمانروایی) در آن و «دهقنه» (که معنای آن عمارت دنیا و زراعت و قسمت آن است) با هم توأم اند که عمران دنیا و قوام عالم بدان ها است و فساد عالم بدان ها اصلاح می پذیرد و کتابت درتلو آن و مقترن به این دو می باشد. اما دهوفذیه از هوشنگ صادر شده و دهقنه را برادر او ویگرد رسم نموده [است.]

نام این روز تیر است که عطارد باشد که ستاره نویسندگان است و در این روز بود که هوشنگ نام برادر خود را بزرگ گردانید و دهقنه رابه او داد و دهقنه و کتابت یک چیز است و این روز را از راه اجلال و اعظام عید گردانیدند … (1).

نکته قابل توجه در این روایت، ارتباطی است که میان روز تیر، سیاره عطارد و نویسندگی برقرار شده است. در باورهای نجومی ایران و جهان باستان، عطارد ستاره دبیران، نویسندگان و دانشوران به شمار می‌رفت و از همین رو، روز تیر زمانی مناسب برای تکریم اهل قلم و کتابت دانسته می‌شد.

از این رو، می‌توان گفت تیرگان در سنت ایرانی تنها جشنی برای بزرگداشت باران یا یادبود آرش کمانگیر نبوده، بلکه در برخی روایت‌های کهن، روزی برای پاسداشت خرد، دانش، نویسندگی و ثبت میراث فرهنگی نیز به شمار می‌آمده است؛ روایتی که هرچند امروز کمتر شناخته شده، اما تصویری گسترده‌تر از فلسفه و کارکرد این جشن باستانی به دست می‌دهد.