دین کوروش بزرگ چه بود؟

پیشگفتار

یکی از مواردی که همواره مورد بحث پژوهشگران قرار گرفته، دین کوروش بزرگ بوده و نظرات گوناگونی در این باره مطرح شده است. 

اما این روزها جدالی میان طرفداران باورهای امروزی شکل گرفته است. برخی به دنبال آن هستند که کوروش را بت پرست معرفی کنند. برخی دیگر هم با توجه به اندیشه‌های سکولار قصد بررسی باورهای کوروش بزرگ را دارند.

در حالی که اگر بخواهیم باورهای انسان‌های باستانی را درک کنیم باید تا آنجا که می‌توانیم خودمان را به آن دوران ببریم و به مفاهیمی مانند معنویت، عرفان، مشروعیت پادشاهان و... توجه ویژه داشته باشیم.

در بسیاری از اندیشه‌های معنوی و عرفانی ایرانی، مفهوم ستایش «خدای بزرگ» با نام‌ها و نمادهای گوناگون دیده می‌شود. در این آثار رواداری در برابر روش‌های گوناگون توصیه شده است که پیوند آشکاری با مفهوم «کثرت در عین وحدت» دارد. شواهد مختلف نشان می‌دهد که ریشه این نگاه را باید در روزگار باستان جست‌وجو کرد؛ چنان‌که برخی نشانه‌ها از دوره هخامنشیان نیز گواه چنین برداشتی است.

در این نوشتار سعی می‌کنیم با واکاوی منابع تاریخی، نظر پژوهشگران، آثار باستانی، رفتار کوروش بزرگ، رفتار دیگر شاهنشاهان هخامنشی و بررسی آیین زرتشتی، اندیشه‌های کوروش بزرگ را بررسی کنیم.

نگاهی به منابع، شواهد و نظر پژوهشگران

می‌دانیم که در کتیبه‌های پادشاهان هخامنشی پس از کوروش بزرگ از جمله داریوش بزرگ که از خویشاوند کوروش بوده است، اهورامزدا گرامی داشته شده و به عنوان خدای بزرگ که آسمان و زمین را آفریده مطرح می‌شود.

شاید بتوان مهم‌ترین اشاره به دین کوروش بزرگ را در کتاب کوروپدیای (کوروش نامه) گزنفون مشاهده کرد. مطابق با گزارش گزنفون، کوروش از دین‌مردان که «مغان» نام داشتند، بهره می‌برد و آنها را برای اعمال دینی فرا می‌خواند (ن.ک: کوروپدیای گزنفون، دفتر ۴، بخش ۵، بند ۱۴).

بسیاری از پژوهشگران با توجه به این مطلب و همچنین دیگر آثار، دین کوروش را با سنت مزدایی در پیوند می‌دانند.

مری بویس می‌نویسد که کوروش همانند نیاکانش زرتشتی بوده است و از موارد مهم مورد توجه او، می‌توان به آتشکده‌های پاسارگاد اشاره کرد که یادآور آیین زرتشتی هستند و همچنین برخی از منابع‌ یونانی که ارزش قابل توجهی برای مغان در دربار کوروش قائل شده‌اند (Dandamayev, 2011، ن.ک: Boyce, 1988).

ماکس مالوان در مقاله خود که در تاریخ ایران کمبریج به چاپ رسیده است، گرچه از فقدان مدارک درباره دین زرتشتی کوروش سخن می‌راند اما نقاط مشترک بین رفتار کوروش با آموزه‌های زرتشت و اصول دین زرتشتی را در نظر دارد و احتمال می‌دهد از دین زرتشتی تأثیر پذیرفته باشد (مالوان، ۱۳۸۷: ص ۴۹۴).

تورج دریایی هم با آنکه اشاره می‌کند از عقاید مذهبی شخصی کوروش آگاهی اندکی داریم، اما معتقد است که شواهد آشکارا نشان دهنده آداب ایرانی وی می‌باشند. وی با توجه به منابعی مانند کتاب عزرا و متون بابلی که درباره کوروش سخن گفته‌اند، معتقد است مضمون «درست کردن هر آنچه که خراب شده بود» دیدگاهی است که با اهوره‌مزدا ارتباط دارد (دریایی، ۱۳۹۳: ص ۲۳).

آثار به جا مانده از پاسارگاد که آرامگاه کوروش بزرگ هم در آنجا قرار دارد، سنت‌های ایرانی را نشان می‌دهد، از جمله چند آتشکده سنگی، بازمانده‌های نقش گل نیلوفر در ورودی آرامگاه کوروش که با میترا پیوند دارد و… (همان: ص ۲۵).

همچنین نحوه قرار گیری پیکر کوروش بزرگ در آرامگاهش که چنین می‌نماید به صورتی بوده که خاک را آلوده نکند و یادآور باورهای زرتشتی است.

در بررسی نام یکی فرزندان کوروش بزرگ یعنی بانو آتوسا باز هم پیوندهای زرتشتی دیده می‌شود. چنین می‌نماید که صورت پارسی باستان نام آتوسا، او تَ ئو ثه (𐎢𐎫𐎢𐎰) بوده است. این نام یادآور Hutaosā اوستایی است که به عنوان یکی از بانوان پاکدین در آیین زرتشتی شناخته می‌شود. همین موضوع به نظر می‌آورد که کوروش بزرگ و همسرش (کاساندان) بر اساس شخصیت‌های شناخته شده آیین زرتشتی نام دختر خود را برگزیده‌اند.

البته نباید فراموش کنیم که آیین زرتشتی در دوران ساسانی دست خوش تحولاتی شد به این دلیل است که برخی از احکام زرتشتی ساسانی را در دوران اشکانی و هخامنشی مشاهده نمی‌کنیم. در ارزیابی آیین کوروش بزرگ، باید متوجه باشیم که معیار ما برای سنجش دین کوروش، آیین زرتشتی با تعاریف ساسانیان نیست (1).

آنچه در کتیبه‌های هخامنشیان قابل توجه است اشاره به یک خالق یکتا می‌باشد که آسمان و زمین و مردم را آفریده است. هخامنشیان در کتیبه‌های خود روی این موضوع اصرار جدی داشتند به طوری که در اکثر کتیبه‌های هخامنشی این موارد را می‌بینیم که نشان دهنده اعتقاد به وجود خالق یکتا در نزد هخامنشیان است:

اهوره‌مزدا خدای بزرگ است که این زمین را آفرید، که آن آسمان را آفرید، که مردم را آفرید، که شادی را برای مردم آفرید… (کتیبه داریوش بزرگ در نقش رستم با شناسه DNa، بند ١، ترجمه لوکوک).

همه این موارد به ما نشان می‌دهد که احتمالا کوروش بزرگ همانند خاندانش پیروی آیین زرتشتی بوده است.

همگرایی رفتار کوروش بزرگ با آموزه‌های زرتشت

کوروش بزرگ برخلاف روش‌های مرسوم دورانش کارهای انسان دوستانه انجام داده است. در سروده‌ها و نیایش‌های زرتشت که یادآور عرفان و تجربه‌های درونی است، آموزه‌های انسان‌دوستانه فراوان مطرح شده است.

در یکی از بخش‌های گاتهای زرتشت اینچنین آمده است:

بهروزی از آن کسی است که دیگران را به بهروزی برساند (اوستا، گزارش دوستخواه، ۱۳۸۵: ص ۳۹).

رفتار انسان دوستانه کوروش بزرگ کاملا یادآور این بخش از گفته زرتشت است. در یک متن شاعرانه بابلی که به روایت منظوم مشهور است، از کمک کوروش بزرگ به تهیدستان پس از فتح بابل نوشته است:

[کوروش] آنانی که توان‌هاشان در حد بسیار پایین بود، به زندگانی بازگردانید، از آن روی که به گونه‌ای پیوسته خوراکشان بدانان داده شده است… (ارفعی، ۱۳۸۹: ص ۲۵).

در استوانه کوروش بزرگ با یک نگاه معنوی، به نارضایتی از بیگاری کشیده شدن مردمان و آزاد کردن آنها اشاره می‌شود (بندهای ۲۵ و ۲۶ استوانه کوروش، ترجمه ارفعی).

این بند از استوانه کوروش بزرگ با منابع یهودی هماهنگی دارد. بخشی از یهودیان که از آنها بیگاری کشیده می‌شد، با آمدن کوروش بزرگ آزاد شدند و توانستند به سرزمین خود بازگردند.

با بررسی شرایط آن دوران در می‌یابیم که این کار چندان مرسوم نبوده است. خدمتگزاران یا برده‌هایی که در درگاه پادشاهی بودند از یک پادشاه به یک پادشاه دیگر انتقال پیدا می‌کردند.

اگر کوروش بزرگ فقط با اقوام شناخته شده آن روزگار در سطح جهانی چنین رفتار انسان دوستانه انجام می‌داد و فقط به پرستشگاه‌های آنان رسیدگی می‌کرد، جنبه تبلیغاتی این رفتار قابل توجه بود.

ولی هنگامی که او با قوم کوچک و ناآشنا در سطح جهانی مانند قوم یهود چنین رفتار انسان دوستانه‌ای کرد و حتی به پرسشگاه‌های آنها رسیدگی کرد، به نظر می‌رسد برگرفته از اندیشه‌های او بوده است.

حتی شاید این نظر را بتوان مطرح کرد که با توجه به رفتارهای کوروش بزرگ، گرایش‌های معنوی و عرفانی او، بیش از پایبندی او به احکام بوده است.

ستایش مردوک در استوانه کوروش و جهان بینی هخامنشیان

می دانیم در استوانه کوروش بزرگ، مردوک به عنوان خدای بزرگ ستایش شده است. کوروش بزرگ به پرستشگاه‌ها و تندیس‌های بابلیان رسیدگی کرد و به دنبال جبران خرابی‌هایی بود که نبونئید باعث آنها شده بود.

استوانه کوروش بزرگ توسط کاتبان بابلی و با سنت‌های بابلی نگارش یافته است. توجه به این سنت‌های بابلی وقتی جالب می‌شود که در اسناد باقی مانده از دوران داریوش بزرگ و در سندی که در خود بابل و برای مخاطب بابلی تنظیم شده است، «بِل» جای «اهورامزدا» را گرفته است!

می‌دانیم که در کتیبه بیستون اهورامزدا رهنمای داریوش است اما در قطعه‌ای از یک رونوشت بابلی کتیبه بیستون، که در خود بابل و بر یک یادمان سنگی کنده شده بود و به طور آسیب دیده به دست آمده است، خدای رهنمای داریوش، که همو نیز داریوش را به شاهی برگزیده به جای اهورامزدا در متن اصلی، بِل خوانده شده است که خواننده بابلی از آن مردوک را برداشت خواهد کرد؛ یعنی همو که رهنمای کوروش نیز بود و اکنون رهنمای داریوش است (استالپر، ١۳۹۴: ص ۹۴).

اما این موضوع صرفا محدود به بابل و پرستشگاه‌های بابلیان نبوده است و رفتارهای مشابه و توجه به سایر ادیان توسط کوروش بزرگ وجود دارد. این نکته نشان می‌دهد که فرمان‌های پادشاهان هخامنشی متناسب با محل صدور آن ویژگی‌های دینی و فرهنگی آن محل را به خود می‌گرفته است و چندان عجیب نیست که در استوانه کوروش بزرگ، نام مردوک آمده است.

رفتار کوروش بزرگ با یهودیان در تاریخ مشهور است. کوروش بزرگ بعد از فتح بابل اجاره بازگشت یهودیان به اورشلیم را داد و حتی افرادی مسئول رسیدگی به اوضاع یهودیان شدند. یهودیان هم در منابع خود کوروش را ستایش کرده‌اند و از او به نیکی یاد کرده‌اند. حتی در بخش‌هایی از منابع یهودیان کوروش یک منجی از جانب یهوه خدای بزرگ یهودیان دانسته شده است.

برای تحلیل این گونه ستایش‌ها باید به سیاست‌ها و همچنین جهان بینی مذهبی هخامنشیان توجه داشته باشیم.

تفسیر ۱: سیاست احترام به ادیان

یک تفسیر از متن استوانه کوروش بزرگ آن است که سیاست احترام به ادیان گوناگون در دوران فرمانروایی هخامنشیان وجود داشته و سرآغاز آن سیاست‌های کوروش بزرگ بوده است. هخامنشیان به ادیان گوناگون احترام می‌گذاشتند تا ایجاد شورش و ناآرامی با انگیزه‌های مذهبی به حداقل برسد.

البته این تحلیل گاهی اوقات با اندیشه‌های امروزین و موضوع جدایی دین از سیاست و… مطرح می‌شود. ولی شرایط دین و سیاست در دوران باستان بسیار با شرایط امروزی متفاوت بوده است و اتفاقا دین نقش مهمی در سیاست داشته است، به طوری که پادشاهان تمدن‌های باستانی خود را ملزم می‌دانستند که به خواسته‌های خداوند بزرگ یا خدایان احترام بگذارند.

تفسیر ۲: جهان بینی و کثرت در عین وحدت

تفسیر دیگر بر اساس شیوه جهان بینی هخامنشیان مطرح می‌شود. گویا در جهان بینی آنها نام‌ها و نمادهای گوناگون برای ستایش «خدای بزرگ» یا «اهورامزدا» مورد توجه قرار می‌گرفته است بنابراین آبادانی و رسیدگی به پرسشتگاه‌های گوناگون کاری نیکو محسوب می‌شد. این رویکرد یادآور «کثرت در عین وحدت» می‌باشد.

در همان متن استوانه کوروش بزرگ که «مردوک» ستایش شده است،‌ می‌توان پیوند با «اهورامزدا» را مشاهده کرد. گویا این متن یک رفتار بر اساس اندیشه‌های ایرانی را با زبان دیگر گزارش می‌کند.

دکتر تورج دریایی با با تحلیلی شایسته در این باره می‌نویسد:

در کتاب عزرا هم موضوع بازسازی پرستشگاه خدایان را می‌بینیم که در اسناد میان‌رودانی که در بالا ارائه شد دیده می‌شود…

این دیدگاه دارای اهمیت است، اما نه فقط برای اهداف تبلیغانی که کوروش می‌توانست با سنت‌های متعددی به آن دست یابد، بلکه به دلیل یک اندیشه کاملا ایرانی که من به آن معتقد هستم.

مضمون «درست کردن هر آنچه که خراب شده بود» دیدگاهی است که با اهوره‌مزدا ارتباط دارد. اهوره‌مزدا یا خدای خردمند، نماینده نظم در جهان هستی است، در حالی که انگره‌مینو نماینده بی نظمی/دروغ است.

اگر این متن‌ها را در چارچوب ایدئولوژی ایرانی بخوانیم به نگرش ایرانی/مزدایی روشنی از پادشاه دست می‌یابیم که به عنوان نماینده اهوره‌مزدا، نظم (در اوستا: اشه، و در فارسی باستان: اَرته) را به زمین باز می‌گرداند.

در نتیجه پادشاهان بیدادگر پیشین (نبوکدنزار، نبونه‌ئید و…) نماینده بی‌نظمی / دروغ، اهریمن یا انگره‌مینو شدند...

 این کارهای کوروش بسیار همانند به آن چیزی است که در سنگ نوشته بیستون داریوش یکم آمده است که در آن پادشاه کوشش می‌کند آشوب‌ها و بی‌نظمی‌هایی که پس از مرگ کمبوجیه و به تخت نشستن یک غاصب، یعنی گئوماته مغ به وجود آمده بود را توضیح دهد (دریایی، ۱۳۹۳: صص ۲۳-۲۴).

این جهان بینی مورد توجه فیلسوفان هم قرار گرفته است. هگل شاهنشاهی ایران را بر خلاف حکومت‌های هند و چین، «کثرت در عین وحدت و وحدت در عین کثرت» می‌داند.

این مفهوم پیش از کوروش بزرگ در فلسفه زرتشت بیان شد و مبنای نظری تدوین مفهوم شاهنشاهی را فراهم آورد. یعنی شاهنشاهی‌ای که در عین آنکه اقوام گوناگون را تحت یک شاهنشاهی درآورده، در عین حال دارای وحدت و متصل به یکدیگر است (2).

همانطور که هگل اشاره کرده است زرتشت نقش مهمی در شکل گیری این جهان بینی داشته است. پس اگر هخامنشیان را زرتشتی بدانیم، می‌توان گفت این توجه به نمادهای سایر مذاهب بخشی از جهانبینی مذهبی هخامنشیان بوده است.

مفهوم «کثرت در عین وحدت» در بسیاری از آثار عرفانی ایران، حتی تا سده‌های پس از اسلام نیز دیده شده است. بر پایه این نگرش، «خدای بزرگ» حقیقتی یگانه است که در نام‌ها و نمادهای گوناگون ستایش می‌شود. تفاوت در تعبیرها و صورت‌ها، نشانه چندگانگی در ذات نیست، بلکه بازتاب گوناگونی زبان‌ها، فرهنگ‌ها و دریافت‌های انسانی است (3).

رفتار دیگر پادشاهان هخامنشی

رفتارهایی مانند رفتار کوروش بزرگ توسط سایر پادشاهان هخامنشی که از اهورامزدا به عنوان آفریننده زمین و آسمان و مردم یاد کرده‌اند، انجام می‌شده است. در ادامه چند مورد را ذکر می‌کنیم.

رفتار کمبوجیه و گشایش مصر

جانشین کوروش بزرگ یعنی کمبوجیه هم پس از فتح مصر همچون پدرش عمل کرد و به عقاید مصری‌ها احترام گذاشت. در واقع نمونه دیگر جهان‌بینی مذهبی مانند کوروش بزرگ را در پسرش کمبوجیه می‌توان دید.

وی که فاتح مصر شناخته می‌شود از سوی مصریان فرعون خوانده شده و لقب مذهبی «مسوتی رع» یعنی «پسر خدای رع» به او داده شد (بروسیوس، 1390: ص 25).

همچنین کتیبه‌ای به خط هیروگلیف بر روی مجسمه بدون سر متعلق به پسر کاهن بزرگ حک شده است که حاوی این مطالب است:

آن‌که مورد احترام خدایان سائیس است، پزشک اعظم، اوجاهورسنت؛ او می‌گوید:

هنگامی که شاه کمبوجیه به سائیس رسید، با پای خود به معبد نِیت آمد. در برابر ذات او (نِیت) به سجده بزرگ پرداخت، چنان‌که همه شاهان کرده‌اند. او پیشکش‌های نیکو به نِیت، مادر الهی و نیرومند، و به خدایان ساکن در سائیس، همچون شاهان پرهیزگار، تقدیم کرد...

من آنچه را که اعلیحضرت امر فرموده بودند برایشان برقرار ساختم ...

من برای آنکه تابوتی نداشت، تابوت سنگی خوبی ساختم. من کاری کردم که همه فرزندانشان زندگی کنند، من همه خانه‌هایشان را استوار ساختم، من همه‌ی چیزهای خوب را برایشان انجام دادم، همانگونه که پدری برای پسرش انجام می‌دهد، هنگامی که مصیبت در این استان رخ داد، آری، هنگامی که مصیبت وحشتناک تمام سرزمین را فرا گرفت (ن.ک: Egyptian Texts : Udjahorresne).

محتوایات این کتیبه یادآور استوانه کوروش می‌باشد و شباهت آشکاری به آن دارد. تصور اینکه در یک نسل بعد از کوروش به یکباره پادشاه بعدی، آیین‌های مصری را بپذیرد سخت می‌آید. بنابراین کاملا منطقی است که این رفتار را بخشی از سیاست و جهان بینی مذهبی هخامنشیان بدانیم و تداوم آن در روزگار بعدی این موضوع را روشن‌تر می‌سازد.

رفتار داریوش بزرگ نسبت به پیروان سایر مذاهب

آنچه که درباره زمان داریوش بزرگ مهم می‌نماید این است که کتیبه‌های مفصلی به زبان مادری هخامنشیان نگارش یافت و ما بیشتر با آیین بومی آنها آشنا می‌شویم. در کتیبه‌های پارسی باستان داریوش، آشکارا اهورامزدا ستایش شده و خدای بزرگ دانسته شده است.

اما با این حال جهان‌بینی مذهبی پیشین به سایر ادیان تداوم یافت، به طوری که باز هم رفتار داریوش یادآور رفتار کوروش و کمبوجیه است.

در زمان داریوش بزرگ باز هم گروه دیگری از یهودیان به بازسازی معابد خود پرداختند و این نشان از توجه داریوش به آیین آنها دارد (بادامچی، ١٣٩١: ص ۲۰).

در آثار به جا مانده از مصر هم توجه به عقاید بومی به چشم می‌خورد. توجه داریوش به ادیان بومی مصر در کتیبه‌های به جا مانده از وی در مصر آشکار است. در پشت لوح مشهور داریوش در آن دیار، یک کتیبه مصری وجود دارد و بالای این کتیبه نقش خدای رع (قرص خورشید بالدار) و نقش خدایان هپی در حال انجام مراسم آیین گره زدن گل‌های لوتوس و پاپیروس دیده می‌شود. جالب آنکه داریوش در آثار مصری فرعون خوانده می‌شود و نام وی در کتیبه‌های مصری آنتریوش ثبت شده است (محمدپناه، ۱۳۸۴: ص ۹۰).

در بابل هم چنین رویکردی در زمان داریوش بزرگ دیده می‌شود. پیش از این اشاره شد که در قطعه‌ای از یک رونوشت بابلی کتیبه بیستون، خدای رهنمای داریوش، به جای اهورامزدا در متن اصلی، بِل خوانده شده است که خواننده بابلی از آن مردوک را برداشت خواهد کرد (استالپر، ١۳۹۴: ص ۹۴).

این رفتار داریوش درباره یهودیان، مصر و بابل کاملا یادآور رفتار کوروش بزرگ است. این درحالی است که در کتیبه‌های داریوش بزرگ «اهورامزدا» به عنوان خدای بزرگ ستایش شده است.

بررسی واژه خدایان و جایگاه خدای بزرگ

برخی با توجه به ترجمه‌های پارسی از استوانه کوروش بزرگ و کتیبه‌های هخامنشی که اصطلاح «خدایان» آمده است، به دنبال این هستند که زرتشتی بودن کوروش بزرگ و هخامنشیان را زیر سوال ببرند.

اشکال مهم و اساسی دیدگاه آنها این است که بدون آگاهی از جهان بینی هخامنشیان و بدون توجه به مفهوم واژه‌ها در زبان‌های باستانی نتیجه گیری می‌کنند. 

برای روشن‌تر شدن بحث به جای واژه «خدا» که این روزها در نزد عموم مردم معادل «الله» است از واژه وجودهای معنوی استفاده کنیم. در ایران باستان واژه خدا مفهوم کنونی که در نزد مردم کنونی ما دارد را نداشته است.

اشاره به وجودهای معنوی (به پارسی باستان: بگ) در دوران هخامنشیان از دو جنبه قابل بررسی است. گاهی بدون تردید منظور همان خدای بزرگ بوده است اما گاهی هم وجودهای معنوی در جایگاه ایزدان قرار می‌گرفتند.

همانطور که در کتیبه‌ای از خشایارشا اینچنین آمده است: اهورامزدا که بزرگترین بگ است (4).

مری بویس در تحلیلی قابل توجه می‌نویسد اینکه اهورامزدای آفریننده را یاران و مددکاران آسمانی مدد می‌رسانند از تعالیم زرتشت پیروی می‌کند (ن.ک: بویس، ١۳۷۷: صص ١۹۸-١۹۹).

ستایش وجودهای معنوی سایر اقوام هم چنین شرایطی داشته است. برخی از وجودهای معنوی در جایگاه ایزدان قرار داشتند و برخی مانند مردوک جایگاه خدای بزرگ را داشته است. می‌دانیم در استوانه کوروش بزرگ، مردوک در جایگاه خدای بزرگ قرار دارد که این خود بازگو کننده مفهوم «کثرت در عین وحدت» است.

بررسی نحوه قرار گرفتن پیکر کوروش بزرگ در آرامگاهش

بسیاری به نحوه قرار گرفتن پیکر کوروش در آرامگاهش ایراد می‌گیرند و مدعی می‌شوند که برخلاف عقاید زرتشتیان است. این در حالی است که بر خلاف ادعای این افراد، با بررسی آرامگاه کوروش بزرگ در می‌یابیم که نحوه قرار گیری پیکر کوروش بزرگ در آرامگاهش یادآور سنت‌های زرتشتی است چرا که به نظر می رسد پیکر کوروش با خاک فاصله داشته است.

با توجه به منابع تاریخی می‌توان گفت پیکر کوروش بزرگ در تابوت و در اتاق بالای آرامگاه قرار داشته است. فاصله پیکر کوروش با خاک کاملا یادآور سنت‌های مزدایی و زرتشتی است و به نظر می‌رسد کوروش با توجه به تشریفاتی نزدیک به تشریفات مغان در آرامگاهش قرار گرفته است (5).

همین موضوع نشان می‌دهد کوروش بزرگ به سنت‌های ایرانی هم احترام می‌گذاشته و هنگامی که در سرزمین‌های ایرانی به خاک سپرده می‌شد، بر اساس سنت‌های ایرانی بوده است.

سخن پایانی

از مجموعه شواهد موجود، این موضوع به دست می‌آید که کوروش بزرگ با توجه به منش و رفتارش پیرو آیین زرتشتی بوده است. توجه به نمادهای سایر ادیان بخشی از جهان بینی زرتشتی دوران هخامنشیان بوده است. 

در جهان بینی زرتشتی دوران هخامنشیان نمادهای گوناگون برای ستایش خدای بزرگ مورد توجه قرار می‌گرفته است که یادآور «کثرت در عین وحدت و وحدت در عین کثرت» می‌باشد.

باید پذیرفت این جهان بینی مذهبی در آن دوران بسیار نتایج مثبتی داشت چرا که بسیاری از پادشاهان پیش از کوروش بزرگ، به نابودی معابد افتخار می‌کردند و گاه معابد را ویران می‌کردند. این بی حرمتی‌ها به ادیان ملل باعث شد تا قرن‌ها جنگ‌هایی صورت گیرد و هزاران انسان در این جنگ‌های خونین کشته شوند. اما کوروش و هخامنشیان با جهان بینی مذهبی خود تا حدودی به چنین جنگ‌هایی پایان دادند.

نگاه کنید به:

نتایج مثبت تسامح مذهبی کوروش و هخامنشیان