آموزش کودکان در ایران باستان

نویسنده: تورج دریایی، مترجم: مریم هدایت

راه‌هایی برای بررسی زندگی کودکان و دوران کودکی به خصوص در اواخر دوره باستان وجود دارد. منابع در دسترس ما عمدتاً قوانین مذهبی مرتبط با کودکان، ادبیات اندرز و هر گونه نوشته‌ای درباره دوران کودکی می‌باشد. باستان‌شناسی در این رابطه می‌تواند کمک بسیاری بکند اگر کاوش بیشتر انجام بگیرد و مطالعه با روش‌شناسی خاصی انجام شود (کمپ، 2001).

اما فقدان کودکان در زمینه باستان‌شناسی در یک مطالعه مهم مورد توجه و بحث قرار گرفته است (باکستر، 2000: 160- 161). من قصد ندارم که ارجاعات مربوط به متون قانونی در دسترس را ذکر کنم.

اما به جای آن اشاره می‌کنم به یک متن پازند جالب از اواخر دوره ایران باستان که عادت‌ها و آداب و رسوم کودکان را روشن می‌کند. این متن کوتاه به خودی خود یک مطالعه ابتدایی مهم می‌باشد دست کم برای یک رساله کارشناسی ارشد. حیرت آور است که متن مورد بحث تصویری از تحصیل ارائه می کند که درباره ایران امروزی درست است. در حقیقت خیلی از مثل‌های ذکر شده دقیقاً چیزی هستند که امروزه تجویز می‌شوند.

بهترین کار در رابطه با این متن که با آن رو به رو شدم مکالمه فارسی مدرسه راهنمایی اثر هاینریش یونکر می‌باشد. 

به نظر می رسد که تحصیل در ایران زردشتی از ویژگی‌های خاصی بر خوردار بوده است. فصلی از صد در نثر مطرح می‌کند که «این برای همه مشخص بوده که فرستادن بچه به مدرسه و یادگیری، هر کار و عمل نیکی که بچه انجام می‌داده، مانند این است که پدر و مادر با دست های خود انجام داده اند» (یونکر، 1912 : 12).

در واقع با خواندن این اثر و مدارکی که می‌توان از خواندن منابع مربوط به آموزش و کودکان در اواخر ایران باستان به دست آورد، کودکانی دیده می‌شوند که به خاطر رفتار خوبشان مورد ستایش قرار می‌گیرند. این نادر است که ما تصویری از زندگی کودکان در دنیای ایرانیان و زردشتیان بدست آوریم. به منظور ارائه اطلاعات مایل هستم تعدادی ترجمه آزاد از برخی متن‌ها را در اختیار قرار دهم. تا هنگامی که خودم وقت کافی برای کار کردن بر روی یک ویرایش جدید داشته باشم. خوانده‌های من بر پایه ویرایش و ترجمه یونکر می‌باشد.

بخش کودکان از متن 25 شروع می‌شود (یونکر 1912: 20)، در حالی که 24 قطعه اول در رابطه با جوانان است، بنابراین درباره وظایف آنها تفاوت وجدایی وجود دارد:

25- وقتی به مدرسه میروی، راه مستقیم را برو ( و) سگ‌ها و جوجه‌ها و احشام را نزن.

27- وقتی به خانه میروی برای دستور پدر و مادر آماده باش (این را دوست دارم).

29- تا زمانی که بهت امر نکرده‌اند ننشین (این را هم دوست دارم).

30- وقتی به شما گفته می‌شود که غذا بخور، دماغ و دستان خود را بشور.

33- وقتی غذا خوردنت تمام شد، دندان‌هایت را تمیز کن.

37-36- خوب بخواب و به درستی برخیز.

38- روز بعد قبل از طلوع خورشید برخیز و دستان و صورت خود را سه بار و 7 بار خیلی خوب با آب بشور.

43-41- وقتی 20 ساله شدی به نزد فرزانگان، آموزگاران و روحانیون برو. آنها سوالاتی درباره دانش خواهند پرسید و اگر تو جواب را ندانی، مردم نگاهت خواهند کرد. تو (باید) به زمین نگاه کنی.(مردود شدن در امتحانات).