4 شهریور 1405این نوشتار، از نوشتارهای ارسالی کاربران است
نوشتارهای ارسالی کاربران بر اساس پیماننامه کاربری منتشر میشوند. نگاه کنید به:
چهارم شهریور، در گاهشمار کهن ایرانی روزی برای جشن شهریورگان، که به شهریور امشاسپند (ایزد پادشاهی آرمانی) تعلق دارد. این روز بهعنوان زادروز کوروش بزرگ پشتوانهی تاریخی ندارد. این نوشتار در پی آن است که گاهشمار باستانی را بهدرستی معرفی کند، و نشان دهد که بزرگداشت کوروش بزرگ، نیازمند آگاهی و دقت تاریخی است، نه نسبتدادن زادروزی ساختگی به او.
چند سالی است که در کانالهای تلگرام و صفحههای اینستاگرام، چهارم شهریور را بهعنوان زادروز کوروش بزرگ به همدیگر شادباش میگویند. اما این روز، از کجا آمده است؟ آیا واقعاً کوروش در چنین روزی متولد شده است؟ و اگر نه، چرا این اشتباه اینچنان گسترش یافته است؟
پاسخ را باید در دو موضوع جست:
نخست: ناآشنایی با گاهشمار باستانی ایرانی و تفاوت آن با گاهشمار کنونی
دوم: ناآشنایی با منابع تاریخی باستانی
در گاهشمار باستانی ایرانی (گاهشمار اوستایی)، هر روز از ماه، نامی دارد و روز چهارم هر ماه، «شهریور» نامیده میشود. از این رو، روز چهارم ماه شهریور، جشن شهریورگان نام دارد؛ جشنی که به شهریور امشاسپند (ایزد پادشاهی آرمانی) تعلق دارد. امروزه زرتشتیان این روز را بهعنوان روز پدر گرامی میدارند.
در هیچ یک از منابع تاریخی معتبر – از نوشتههای هرودوت و گزنفون تا کتیبههای هخامنشی – اشارهای به تاریخ دقیق تولدِ کوروش بزرگ نشده است. اساساً درباره تاریخ تولد هیچیک از پادشاهان آن دوران نیز اطلاعات قابل اعتمادی در دست نیست. آنچه از زندگی کوروش میدانیم، عمدتاً از کتیبههای باستانی، گزارشهای مورخان یونانی و منابع یهودی به دست آمده است که در آنها، نشانی از روز تولد او نیست.
اما این روز، چگونه به کوروش بزرگ نسبت داده شده است؟ برخی برای این نسبت، به زادروز «داراب» – یکی از پادشاهان اسطورهای ایران در شاهنامه – اشاره میکنند و بر این باورند که داراب با هخامنشیان آمیختگیهایی دارد. با این حال در هیچ منبعی، مطلبی درباره اینکه چهارم شهریور زادروز داراب باشد، پیدا نشده است. آنچه در منابع درباره داراب آمده، به روز تاجگذاری او مربوط میشود. در شاهنامه در اینباره چنین آمده است:
«به شهریور بهمن از بامداد
جهاندار داراب را بار داد»
این بیت به «شهریور» در ماه بهمن اشاره دارد؛ یعنی چهارم بهمنماه، نه چهارم شهریورماه. بنابراین، نمیتوان از این بیت برای اثبات زادروز داراب در چهارم شهریور استفاده کرد، چه رسد به کوروش بزرگ.
برای دانش بیشتر نگاه کنید به:
آیا چهارم شهریور زادروز کوروش بزرگ است؟
برای درک درست این موضوع، باید با گاهشمار اوستایی آشنا شویم. در این گاهشمار، هر روز از ماه نامی ویژه دارد و روزها نه با شماره، بلکه با نام خوانده میشوند. ترتیب این روزها بهگونهای است که روز چهارم هر ماه، «شهریور» نام دارد.
گاهشمار اوستایی شامل ۱۲ ماه ۳۰ روزه است (۳۶۰ روز) و پنج روز باقیمانده (پنجهی «گاتابیو») در پایان سال جای میگیرند. در این گاهشمار، جشنهایی با پسوند «گان» وجود دارند که به فراخور یکی شدن نام روز و ماه برگزار میشوند؛ مانند جشن تیرگان (روز تیر از ماه تیر) و مهرگان (روز مهر از ماه مهر).
اما تفاوت ساختاری گاهشمار اوستایی با گاهشمار کنونی کشور (که در دوران معاصر اصلاح شد و شش ماه نخست آن ۳۱ روزه است) باعث میشود که تاریخ دقیق رویدادهایی مانند زادروزها در گاهشمار کنونی، با شمارهی روز همارز در گاهشمار اوستایی تفاوت داشته باشد.
این روزها زرتشتیان همچنان بر پایه گاهشماری کهنتری که در آن همه ماهها ۳۰ روزه هستند، جشنهای باستانی را گرامی میدارند.
جدا از این موضوع هنگامی که سخن از مناسبت مشخصی مانند زادروز در میان است، نمیتوان بر پایه گاهشماری کنونی نتیجهگیری کرد.
جشن شهریورگان در گاهشماری زرتشتیان، روزی است که نام روز و ماه، هر دو «شهریور» هستند (روز چهارم از ماه شهریور). با احتساب پنج ماه ۳۰ روزهی پیش از آن (فروردین، اردیبهشت، خرداد، تیر و امرداد)، این روز، ۱۵۴اُمین روز سال در گاهشمار اوستایی است (۳۰+۳۰+۳۰+۳۰+۳۰+۴=۱۵۴). اما در گاهشمار رسمی کشور، که پنج ماه نخست آن ۳۱ روزه است (فروردین تا امرداد)، این روز با ۳۰ امرداد برابر میشود (۳۱+۳۱+۳۱+۳۱+۳۱=۱۵۵، و با کسر یک روز، میرسیم به ۳۰ امرداد).
بنابراین، حتی اگر چهارم شهریور در روزگار باستان زادروز شخصی بوده باشد، نمیتوان آن را با چهارم شهریور در گاهشماری کنونی یکسان دانست؛ بلکه برای چنین تطبیقی باید تحولات گاهشماری در طول زمان بهدقت بررسی شود.
آبانماه یادآور رویدادهای تاریخی مهم است که با ورود صلحآمیز کوروش بزرگ به شهر بابل پیوند دارد و در کتیبههای معتبر نیز از آن یاد شده است. کوروش بزرگ بدون خونریزی وارد بابل شد و در فرمانی که امروزه با نام «استوانه کوروش» شناخته میشود، از آزادی و بازگشت تبعیدیان سخن گفته شده است.
با تطبیق گاهشمار بابلی با گاهشمار امروزی، این روز حدود ۱ تا ۷ آبان تعیین شده است. بههمین دلیل، هفتم آبان امروزه بهعنوان «روز بزرگداشت کوروش بزرگ» شناخته میشود (1).
شادباش چهارم شهریور بهعنوان زادروز کوروش بزرگ، نهتنها پشتوانه تاریخی ندارد، بلکه رواج آن میتواند به گسترش باوری نادرست دامن بزند.
اگر میخواهیم از کوروش بزرگ یاد کنیم، بهتر است بهجای نسبتدادن روزی بیپشتوانه به او، از مناسبتهایی که پشتوانه تاریخی دارند برای بزرگداشت یاد او بهره ببریم.
یکم تا هفتم آبان که با ورود صلحآمیز کوروش بزرگ به بابل پیوند دارد، میتواند فرصتی برای گرامیداشت او باشد.
همچنین جشن شهریورگان، بهعنوان جشنی مرتبط با مفهوم شهریاری دادگرانه، میتواند فرصتی برای ستایش شاهنشاه دادگر ایران باستان باشد. زرتشتیان این جشن را در ۳۰ امرداد گرامی میدارند؛ هر چند هممیهنانی هم این جشن را در چهارم شهریور گرامی میدارند.
بزرگداشت کوروش بزرگ نیازمند آگاهی و دقت تاریخی است؛ نه نسبتدادن زادروزی بیپشتوانه به او و رواج باوری نادرست.
پانویس:
