چندی از آموزه‌های زرتشت بر اساس گات‌ها

پیش‌گفتار

زرتشت از شخصیت‌های تاثیرگذار در جهان باستان بوده است و آموزه‌های زرتشت حتی تا امروز هم آموزه‌هایی پاک محسوب می‌شوند. می‌توان گفت زرتشت نقش مهمی در تعریف رفتارهای اخلاقی در تاریخ بشر داشته است.

بررسی آموزه‌های زرتشت می‌تواند ما را در فهم بهتر فلسفه زرتشت کمک کند؛ به طوری که دید بهتری به آنچه زرتشت «راستی و نیک‌رفتاری» می‌دانسته، فراهم می‌کند. این نیکی در برابر آنچه او «دروغ و بدکاری» می‌دانسته قرار می‌گرفته است.

گات‌ها یا گاهان یکی از بخش‌های اوستا است که بر اساس نظر بسیاری از اوستاشناسان و پژوهشگران سروده‌های گات‌ها از زرتشت است. در گات‌ها شاعرانگی قابل توجهی دیده می‌شود که آن را از دیگر بخش‌های اوستا متمایز می‌کند؛ این شاعرانگی حتی در ترجمه‌ها به پارسی نوین هم قابل فهم است. 

در ادامه چندآموزه قابل توجه که از سروده‌های گات‌ها به دست می‌آید را ذکر می‌کنیم.

خِرَدورزی و اندیشیدن

اندیشیدن و خِرَدورزی در سروده‌های زرتشت جایگاه والایی دارند. از نگاه زرتشت خِرَد اهورایی است که نیک و بد را از یکدیگر جدا خواهد کرد.

زرتشت بارها به اندیشیدن و خِرَدورزی تاکید کرده است. در فرهنگ ایران باستان خِرَدورزی بسیار مهم بوده است و شاید تاکید بر خِرَدورزی باعث شد که تمدن در ایران باستان شکوفا شود.

در گات‌ها اندیشیدن در آرامش، بهترین راه دانش اندوزی خوانده شده است:

ای مزدا!

ترا پاک شناختم؛ آنگاه که «منش نیک» نزد من آمد و مرا آموخت که اندیشیدن در آرامش، بهترین راه دانش اندوزی است...

(یسنه، هات ۴۳، ۱۵)

با این حال در گات‌ها از «دژ خِرَد» هم یاد می‌شود یعنی خِرَدِ بدی که منجر به کارهای ناپسند می‌شود.

برای نمونه در جایی گفته می‌شود:

آن دژخِرَدانی که با زبان خویش، خشم و ستم را می‌افزایند و مردم کارآمد و پرورشگر را از کار خویش باز می‌دارند، زشت کردارند و خواهان نیکوکاری نیستند... 

(یسنه، هات ۴۹، ۴)

یعنی بر اساس آموزه‌های زرتشت باید مراقب باشیم که اسیر دژ خِرَدی نشویم.

توجه به بهروزی و خوشبختی دیگران

یک جمله بسیار مشهور در گات‌ها وجود دارد که می‌گوید:

بهروزی از آن کسی است که دیگران را به بهروزی برساند.

(یسنه، هات ۴۳، ۱)

امروز هم یکی از جنبه‌های مهم اخلاقی این است که یک شخص در جامعه به اشخاص دیگر جامعه هم توجه داشته باشد و فقط به فکر منافع شخصی نباشد. چنین شخصی، انسانی اخلاق‌گرا شناخته می‌شود.

بنابراین زرتشت هزاران سال پیش سخنی گفته است که همبودگی انسانی را در بر دارد.

شادمانی

شادی و شادمانی در سروده‌های گات‌ها بسیار با اهمیت هستند. چرا که «زندگی» در نزد زرتشت در برابر «نازندگی» جای می‌گیرد و شادمانی در راستای «زندگی» است و کاری پسندیده و نیک خوانده شده است:

از «سپندترین مینوی» خویش و در پرتو «اشه»، دانش بر آمده از «منش نیک» را به ما بخش تا در زندگانی دیرپای خویش همه روزه از شادمانی بهره‌مند شویم.

(یسنه، هات ۴۳، ۲)

آبادانی جهان

در بررسی ارزش‌ها و باورهای تمدن ایران باستان آنچه بسیار مورد توجه قرار می‌گیرد، جایگاه والای آبادگری و آبادانی است. به طوری که گویی آبادانی صرفا یک کار زمینی و مادی برای مردمان و پادشاهان نبوده است. بلکه کاری مقدس و معنوی برای آنها محسوب می‌شده است. یعنی آبادانی یک خویشکاری در راستای شاد کردن اهورامزدا بوده است (1).

می توان گفت زرتشت نقش مهمی در گسترش چنین اندیشه‌ای داشته است، چرا که در گات‌ها بارها تاکید بر آبادانی جهان شده است:

باید برای [آبادانی] جهان کوشید و آن را به درستی نگاهبانی کرد و به سوی روشنایی برد (یسنه، هات ۴۸، ۵) (2)

آنچه از سروده‌های گات‌ها می‌توان فهمید این است که آبادانی این جهان باعث می‌شود که انسان به «شهریاری مینویِ» «مزدا اهوره» نزدیک‌تر شود:

ای مزدا!

پس به درستی «اشه» به کسی روی خواهد آورد که «شهریاری مینوی» و «منش نیک»، رهنمون او باشد؛ کسی که به نیروی این دهش‌ها، جهان پیرامون خویش را - که دروندان فرا گرفته‌اند - آبادان کند.

(یسنه، هات ۵۰، ۳)

گویا در نزد زرتشت نکوشیدن برای آبادانی جهان که همان ویرانی است گناه بزرگی است و در جایی می‌گوید:

«مزدا اهوره» با «شهریاری مینوی» خویش آنچه را از به، بهتر است بدان کس بخشد که خواست وی را برآورد و در پایان گردش گیتی، آنچه را از بد، بدتر است به کسی دهد که به آبادانی جهان نکوشیده باشد.

(یسنه، هات۵۱، ۶)

کار و کوشش

زرتشت بارها به اهمیت کار و کوشش اشاره می‌کند و رسیدن به کامیابی را بسته به کار و کوشش می‌داند هرچند که با رنج همراه باشد. برخلاف کسانی که به خرافات اعتقاد دارند و می‌خواهند با دست یازیدن به خرافات، کار و کوشش نکند و به کامیابی مادی برسند. در جایی از گات‌ها آمده است:

هیچ کدام از این گناهکاران در نمی‌یابند که کامیابی ... به کار و کوشش بازبسته است

(یسنه، هات ۳۲، ۷)

آزادی در انتخاب و توصیه به انتخاب پاکی‌ها

آنچه در گات‌ها قابل توجه است، اشاره به گزینش آزادانه است. با این حال توصیه زرتشت این بوده که با خِرَدورزی و اندیشیدن که ما را به خِرَد اهورایی نزدیک می‌کند، بتوانیم نیک و بد را جدا کنیم.

ای مزدا!

آن کس که نیک می‌اندیشد یا بد، بی‌گمان «دین» و گفتار و کردار خود را نیز چنان خواهد کرد و خواهش او پیرو گزینش آزادانه وی خواهد بود.

سرانجام خِرَد تست که نیک و بد را از یکدیگر جدا خواهد کرد.

(یسنه، هات ۳۲، ۸)

یا در جای دیگر اینچنین گفته می‌شود:

ای مزدا اهوره!

... آنگاه که تو او را آزادی گزینش راه دادی تا به رهبری راستین بگرود یا به رهبر دروغین.

پس او از میان آن [دو]، سرور اَشَوَن و فزاینده «منش نیک» را به رهبری و نگاهبانی خویش برگزید.

(یسنه، هات ۳۱، ۹-۱۰)

نیایش و نماز

سراسر گات‌ها از نیایش‌های شورانگیز زرتشت یاد می‌شود. در جایی به زیبایی اشاره به نمازهای زرتشت می‌شود:

ای مزدا!

با سرودهای بلند آوازه برخاسته از شور دل و با دست‌های برآمده به تو روی می‌آورم و در پرتو «اشه»، همچون پارسایی ترا نماز می‌گزارم و به دستیاری هنر «منش نیک» به تو نزدیک می‌شوم.

(یسنه، هات ۵۰، ۸)

همچنین در جای دیگر:

ای مزدا!

به راستی من «زرتشت» پیامبر دوستدار «اشه» ترا به بانگ بلند نماز می‌گزارم:

بشود که آفریدگار در پرتو «منش نیک»، مرا از فرمان‌های خویش بیاگاهاند تا زبانم هماره مردمان را به راه خِرَد رهنمون گردد.

(یسنه، هات ۵۰، ۶)

از گات‌ها می‌توان دریافت که نیایش، نماز و سرودهای شور انگیز باعث می‌شود که انسان نیروی پاک معنوی را از «مزدا اهوره» دریافت کند.

دوری از نوشیدنی ديوانگی آور 

یکی از آموزه‌های قابل توجه زرتشت توصیه به دوری از نوشیدنی‌هایی است که انسان را بی‌خود می‌کند و به نوعی دیوانگی برای او می‌آورد.

برخی از پژوهشگران این اشاره گات‌ها را به نوشیدنی «هوم» می‌دانند و با توجه به نوشته‌های گات‌ها احتمال می‌رود نوشیدن آن در میان گروهی از پیشوایان مخالف آیین مزداپرستان و همچنین فرمانروایان ستمگر رواج داشته است.

در یکی از برگردان‌های خوب از این نوشیدنی با عنوان «زهرابه ديوانگی آور» یاد می‌شود.

در جایی از گات‌ها می‌خوانیم:

ای مزدا!

...

کی پلیدی این mada [زهرابه ديوانگی آور] (3) را برخواهی انداخت که «کَرَپان» بدکار، مردمان را بدان می‌فریبند و فرمانروایان بد با آن به دژ خِرَدی بر سرزمین‌ها فرمان می‌رانند؟

(یسنه، هات ۴۸، ۱۰)

این آموزه زرتشت تا به امروز می‌تواند برای ما درخور باشد. نه فقط نوشیدنی‌ها بلکه هر موادی که ما را بی‌خود کند و به دیوانگی و بی خِرَدی سوق دهد، می‌تواند مصداق «زهرابه ديوانگی آور» باستانی باشد.