داستان استر یهودیان و داستان دختر فداکار در جهان ایرانی

در کتاب استر داستانی نقل می‌شود که زنی به نام استر با به خطر انداختن جان خود، یهودیان را از نسل کشی نجات می‌دهد. در یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب استر، مردخای از استر می‌خواهد که برای نجات قوم یهود از پادشاه التماس کند. استر در پاسخ می‌گوید:

جمیع خادمان پادشاه و ساکنان ولایت‌های پادشاه می‌دانند که به جهت هر کس خواه مرد و خواه زن که نزد پادشاه به صحن اندرونی بی اذن داخل شود فقط یک حکم است که کشته شود مگر آنکه پادشاه چوکان زرین را به سوی او دراز کند تا زنده بماند و سی روز است که من خوانده نشده‌ام که به حضور پادشاه داخل شود (کتاب استر، باب ۴، بند ۱۱).

در ادامه مردخای استر را از عاقبت سکوت او می‌ترساند و در نهایت استر جان خود را به خطر می‌اندازد و به مردخای اینچنین پیغام می‌دهد:

برو و تمامی یهود را که در شوشن یافت می‌شوند جمع کن و برای من روزه گرفته سه شبانه روز چیزی مخورید و میاشامید و من نیز با کنیزانم همچنین روزه خواهم داشت به همین طور نزد پادشاه داخل خواهم شد اگرچه خلاف حکم است و اگر هلاک شدم هلاک شدم (کتاب استر، باب ۴، بند ۱۶).

پادشاه چوکان طلا را که در دست داشت به سوی استر دراز کرد و در پایان ماجرا همه چیز به نفع قوم یهود شد.

چنین داستانی که یک زن جوان یا یک دختر خود را به خطر می‌اندازد تا دیگران نجات یابند را بارها و بارها در داستان‌های جهان ایرانی دیده‌ایم که مشهور ترین آنها داستان شهرزاد است. در اینجا برای اشاره به این گونه داستان‌ها از عنوان «داستان دختر فداکار» استفاده می‌کنیم.

درباره ریشه این داستان‌ها بحث‌هایی صورت گرفته است. برخی ریشه چنین داستان‌هایی را از هند می‌دانند و برخی دیگر از ایران و روی هم رفته عناصر فرهنگی اقوام و ملل گوناگون رادر آن یافته‌اند (ن.ک: لیتمن، ۱۳۸۴). اما معمولا این داستان در هند و جهان ایرانی یافت شده است.

در داستان هزار و یک شب، پادشاه از وزیرش می‌خواهد که هر شب دختری برای او بیاورد و پادشاه به دلیل کینه‌ای که از همسر گذشته‌اش داشت دختران را به قتل می‌رساند. تا اینکه دیگر دختری یافت نمی‌شود. وزیر، این موضوع را به دختران خود یعنی شهرزاد و دنیازاد می‌گوید و شهرزاد که دختر بزرگ و دانای او بود، وقتی ناراحتی و حزن پدر را دید خودش داوطلب شد و گفت: یا کشته می‌شوم و یا می‌میرم تا بلا از دختران مردم رفع شود (هزار و یک شب، ۱۳۸۷: صص ۳-۴).

در این میان نکته قابل توجه متون سغدی از جمله دست‌نوشته‌های سغدی هستند که چنین داستان‌هایی بارها در آنها آمده است (سغد ناحیه‌ای در آسیای مرکزی است و زبان سغدی در خانواده زبانی ایرانی جای می‌گیرد)؛ بسیاری از این داستان‌ها درون مایه مانوی دارند.

در این داستان‌ها، معمولا دختران فداکار تن به ازدواج با یک شخص بد یا مار یا دیو و … می‌دهند که منجر به بهبود اوضاع یا شکست طلسم می‌شود.

در برخی از این داستان‌ها، سرانجام تلخی رقم می‌خورد اما در گروهی دیگر به دلیل نیروی عشق دختر و فداکاری او سرانجامِ خوب و نیکی رقم می‌خورد. در واقع آن حادثه بد یا طلسم در برابر قدرت عشق و فداکاری دختر جوان تاب تحمل ندارد. در نهایت هم دختر با یک شاهزاده ازدواج می‌کند و خوشبخت می‌شود (ن.ک: پرتوی و زرشناس، ۱۳۸۹: صص ۲۳-۲۹). موضوعی که بسیار شباهت به داستان استر دارد.

با توجه به آنکه این دست‌نوشته‌ها مستقیم و بدون واسطه به دست ما رسیده‌اند ارزش قابل توجهی دارند اما رسیدن به نتیجه قطعی دشوار است. چرا که به نظر می‌رسد تاریخ دست‌نوشته‌های سغدی متاخر تر از نگارش داستان استر است و همچنین بسیاری از این داستان‌ها درون مایه مانوی دارند و آیین مانوی از کتب مقدس یهودیان و مسیحیان الهام گرفته است.

اما با این حال تردیدی نیست که آیین مانوی تاثیرات فراوانی از فرهگ ایرانی و آیین زرتشتی هم گرفته است و نباید فراموش کنیم که بعید نیست دست‌نوشته‌های سغدی ریشه در داستان‌های کهن‌تر ایرانی داشته باشند.

به هر حال به صورت قطعی و روشن نمی‌توان درباره ریشه داستان‌های دختر فداکار نظر داد اما با توجه به گستردگی داستان‌های دختر فداکار در جهان ایرانی و از طرفی تفاوت آشکار داستان استر با دیگر داستان‌های یهودی، احتمال تاثیر گرفتن داستان استر از داستان‌های ایرانی و هندی وجود دارد.