30 فروردین 1403سکههای ایونیه از نمونههای جدیدتر چنین نشانهایی است. سالیال سال پیش از سکه ایونیه در آثار مربوط به شهر سوخته که برای هزارههای پیش از میلاد هستند چنین نشانهایی دیده میشود. احتمالا در دوران هخامنشیان که تبادلات بین اقوام گوناگون بیشتر شد هنر و نشانها به ایونیه راه یافت. تاثیر پذیری هخامنشیان از تمدنهای پیشین مانند شهر سوخته به واسطه تمدنهای ماد و ایلام بوده است.
سکههایی از منطقه ایونیه که از مناطق یونانی نشین دوران باستان بوده به دست آمده است که باعث شده برخی این برداشت را کنند که درفش کاویانی ریشه در یونان باستان دارد!
معمولا این ادعاها در رسانههای جریان ایران ستیز از جمله تجزیهطلبان و افراطیهای به ظاهر مذهبی منتشر میشود و همراه با غرض ورزی است.
با بررسی آثار باستانی در می یابیم که سکههای ایونیه اتفاقا از نمونههای جدیدتر چنین نشانهایی هستند. پیش از آن در آثاری مربوط به شهر سوخته و شوش که برای هزارههای پیش از میلاد هستند چنین نشانهایی دیده می شود.
نشانی که در سکه ایونیه وجود دارد مربوط به سده ۶ پیش از میلاد است. در صورتی که نشانهای شهر سوخته و شوش مربوط به هزارههای پیش از میلاد هستند.
البته نمیتوان از نشان شهر سوخته با عنوان درفش کاویانی یاد کرد بلکه میتوان گفت که هنر تمدنهای باستانی در شکل گیری درفش کاویانی تاثیرگذار بوده است.
اینکه هدف پدیدآورندگان این نشان چه بوده، بر ما پوشیده است ولی با توجه به آثار بعدی شاید بتوان گفت هدف آنها ترسیم یک ستاره بوده یا به عبارتی مهری مزین به ستاره را به وجود آوردند.
نشانهای اینچنین در تمدنهای هزارههای پیش از میلاد ایران، محدود به شهر سوخته نبوده است. در شوش هم بارها نشانهایی مانند آنچه در درفش کاویانی میبینیم، وجود دارد.
برای دانش بیشتر نگاه کنید به:
ریشههای درفش کاویانی در شهر سوخته و شوش
همانطور که اشاره شد، چند هزار سال پیش از سکه ایونیه، نشان اختر کاویان در تمدن شهر سوخته و بعد ها شوش به دست آمده است.
اگر یک نشان در یک حوزه فرهنگی به کرات دیده شود، میتوانیم بگوییم که آن نماد مربوط به آن فرهنگ است. ولی اگر به صورت محدود استفاده شده باشد احتمال میرود از فرهنگهای دیگر گرفته شده باشد.
در یونان چنین نمادی محدود است! ولی از سوی دیگر در آثار ایران، بارها و بارها این نماد دیده شده است.
تخمین موزه بریتانیا برای سکههای ایونیه سده ۶ پیش از میلاد است. یعنی احتمال میرود این سکه مربوط به دوران فرمانروایی هخامنشیان در آن ناحیه باشد.
نشانهایی شبیه به نشانهایی که اشاره شد (مربوط به شهر سوخته و شوش)، در آثار هنری هخامنشیان از جمله فرش پازیریک به دست آمده است.
همچنین در نقش برجستههای سربازان هخامنشی هم نشانی مانند اختر کاویان دیده می شود:
این آثار نشان میدهد این نشان در دوران هخامنشیان رواج فراوانی داشته است و شواهدی وجود دارد که احتمالا در درفشهای مربعی شکل دوران هخامنشیان چنین نشانی وجود داشته است.
نگاه کنید به:
ردپای درفش کاویانی در دوران هخامنشیان
احتمالا این تاثیر پذیری هخامنشیان از تمدنهای پیشین به واسطه تمدنهای ماد و ایلام بوده است که هخامنشیان ارتباط تنگاتنگی با آنها داشتند. میتوان گفت در دوران فرمانروایی هخامنشیان که تبادلات بین اقوام گوناگون بیشتر شد این نشان به ایونیه راه یافت.
یکی از آشکارترین ترسیمهایی که از درفش کاویانی میبینیم و شباهت آشکاری به داستانهای شاهنامه دارد، در سکههای حاکمان محلی پارس در دوران سلوکیان و اشکانی (فرترکهها) است.
نکته قابل توجه آنکه این فرترکهها در دورهای علیه یونانیان قیام کردند. حتی سکهای از یکی از آنها باقی مانده که با لباسی پارسی مشغول تنبیه یک یونانی است که به نظر میرسد پس از پیروزی بر یونانیان ضرب شده است.
اگر به راستی این فرترکهها نشان درفش خود را از یونانیان گرفته بودند، در دورانی که یونانیان را دشمن میدانستند، به دنبال حذف نشانهای یونانی بودند ولی چنین کاری را نکردند.
اینکه در سکه فرترکهها آثاری مانند کعبه زرتشت دیده میشود نشان میدهند آنها تحت تاثیر فرهنگ و تمدن هخامنشیان بودند و درفش کاویان را با توجه به داستانهای ایرانی و با توجه به هنری که از هخامنشیان به ارث برده بودند ترسیم کردند.
حتی این احتمال وجود دارد که درفشی از دوران هخامنشیان به دست حاکمان محلی پارس رسیده بود و برای آنها افتخاری بزرگ بود که محافظ درفش باستانی هخامنشیان بودند. برای همین تاکید ویژهای به این درفش در سکههای خود داشتند.
اینکه گفته شود درفش کاویانی ریشه در یونان باستان دارد قطعا اشتباه است.
ما میتوانیم درباره ریشه هنری ستارههایی که در درفشها ترسیم شدند پژوهش کنیم و در مییابیم چند هزار سال پیش از سکه ایونیه نشانی شبیه به اختر کاویان از تمدن های شهر سوخته و شوش به دست آمده است.
ایونیه نقش مهمی در آشنایی ایرانیان با یونانیان داشته است. به طوری که واژه «یونان» که تا به امروز برای آن ناحیه به کار می بریم از ایونیه آمده است. یونانیان خودشان واژههایی مانند «هلاس» استفاده می کردند.
همین موضوع نشان میدهد ایرانیان با ایونیه ارتباط داشتند و وجود تبادلات فرهنگی طبیعی بوده است.
با سپاس از حسین کیوانی
کتابنامه:
- پرادا، ایدت (۱۳۸۳). هنر ایران باستان (تمدنهای پیش از اسلام). ترجمه یوسف مجیدزاد. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
- سلحشور، علی اصغر (پاییز و زمستان ۱۳۹۶). «بررسی عناصر بصری و زیبایی شناسانه نقوش سفالهای پیش از تاریخ ایران (با تمرکز بر دوره مسسنگی)» دوفصلنامه پژوهش هنر. س ۷، ش ۱۴. صص ۱۰۹ – ۱۲۰.
- گنجی، شادی؛ عبدی، کامیار (پاییز و زمستان ۱۳۹۶). «بررسی ساختار سیاسی - اجتماعی جامعه شهر سوخته در هزاره سوم پیش از میلاد». جامعه شناسی تاریخی، دوره ۹، شماره ۲. صص ۲۹ – ۶۴.
- مصباح، بیتا (بهمن ۱۳۹۶). «بنمایههای کهن اسطوره ضحاک در ایران براساس نقوش روی مهر دوره عیلامی (هزاره سوم قبل از میلاد)». باغ نظر، ش ۵۶. صص ۴۳ – ۵۶.
- Tosi, Maurizio, (1975). “A topographical and stratigraphical periplus of Shahr-i-Sokhta”. in Proceeding of the IVth annual symposium on archaeological research in Iran, pp. 130-58.
- Carter, E.; Hole, F.; Bahrani, Z.; Spycket, A. & Aruz, J. (1992). The Cemetery of Susa: An Interpretation; Susa I Pottery; Object of Bitumen and Terracotta; late Susa I Glyptic: Ritual Imagery; Practical Use. The Royal City of Susa: Ancient near Eastern Treasures in the Louvre. Harper, P.; Aruz, J. & Tallon, F. (Eds). Newyork: The Metropolitan Museum of Art.
