تقابل ایل سنجابی با سیاست های انگلیس در غرب ایران

مقدماتی برای تشکیل پلیس غرب

با عقب نشینی نیروهای روسی، از اکتبر ۱۹۱۷م/ محرم ۱۳۳۶هق حفاظت از همه نواحی غرب ایران در مقابل نفوذ نیروهای عثمانی و آلمان به دست نیروهای انگلیسی افتاد.

با توجه به نیروی نظامی ایلات منطقه و همکاری آنها با عثمانی‌ها و آلمانی‌ها از یک سو و همچنین تعداد اندک نیروهای انگلیسی برای کنترل منطقه از سوی دیگر، جذب همکاری و همراهی این ایلات برای محافظت درست و دقیق از منافع بریتانیا در منطقه ضرورت داشت؛ بنابراین، از این زمان به بعد، سیاست بریتانیا در غرب ایران تغییر کرد و به تشکیل «پلیس غرب» متمایل شد (نظری و رحمتی،‌۱۳۹۴: ص ۳۰).

انگلیس‌ها در حوالی ارومیه یک قوه نظامی مرکب از افراد ارمنی و جلو که غالباً از خاک عثمانی هجرت کرده‌اند تهیه می‌نمایند. این قوه در زیر بیرق انگلیسی و فرماندهی صاحب منصبان فرانسوی و با اسلحه روسی کار کرده و با پول انگلیسی اداره می‌شد و مقصود انگلیس‌ها از تشکیل این قوه فقط در دست داشتن نقاطی است که از قشون روسی تخلیه می‌شد.

انگلیس‌ها به کرمانشاه و همدان و از آن طرف به خراسان و سیستان و تربت حیدری قشون فرستاده و تمام اعتراضات دولت را در این باب پشت گوش انداخته و ابدأ طرف اعتنا قرار نمی‌دهند و علاوه بر آن به دولت ایران اطلاع داده‌اند که بسار نقاط هم قشون فرستاده و به تصرف خواهند در آورد.

در کرمانشاه قونسول انگلیس اتصالا میان ایلات اطراف رفته با رؤسای عشایر در مراوده است و می‌خواهد به هر دسیسه هست آن‌ها را با خیالات خود خصوصا در مسئله تشکیل یک قوه نظامی دیگری بنام پلیس غرب – همراه نماید و کارکنان انگلیسی نیز راجع به این مسئله سخت درکار تحریص و ترغیب هستند (روزنامه‌کاوه؛ ۱۳۳۴،ش ۲۸، ص ۶).

تحریک ایلات مجاور بر علیه ایل سنجابی

ناکامی انگلیس‌ها در جلب موافقت سران سنجابی برای تشکیل پلیس غرب، به تغییر سیاست انگلیس در قبال این ایل منجر شد؛ بنابراین، به منظور آنکه این ایل و دیگر ایلات پایگاه نفوذ عثمانی و آلمان نشوند، برای ایجاد تفرقه و تشتّت در میان ایلات غرب اقدام کرد تا از مقابله با انگلیس و یاری به رقبای آن باز بمانند (نظری و رحمتی، ۱۳۹۴:‌ ص ۳۲). به همین منظور ایجاد دسته‌بندی‌های جدید در بین ایلات غرب کشور و ایجاد اختلاف و دوگانگی بین آنها و به منظور تنبیه و تضعیف سنجابی‌ها اقدام به تقویت سلیمان خان امیر اعظم رئیس بخشی از ایل کلهر نمودند.

سنجابی‌ها نیز به جهت ایجاد دو دستگی و تضعیف سلیمان خان امیر اعظم که از پشتیبانی انگلیسی‌ها بر خوردار بود از عباس خان امیر معظم برادر زاده سلیمان خان حمایت کردند. بعد از عقب نشینی روس‌ها از مناطق مرزی قصرشیرین و خانقین، عثمانی‌ها که خیالشان از بابت روس‌ها راحت شده بود، در صدد حمله به قوای انگلیس که بغداد را تصرف کرده بودند بر آمدند و در این راستا مجددا باب مکاتبه و مراوده را با سران سنجابی گشودند اما سنجابی‌ها با درک اوضاع منطقه و قدرت روز افزون انگلیسی‌ها به آنها جواب رد دادند.

در جریان صلح بندار انگلیسی‌ها با توجه به جایگاه ایل سنجابی در بین ایلات غرب کشور از طریق «دوری» رئیس بانک شاهنشاهی کرمانشاه که در مجمع صلح شرکت کرده بود و دارای سابقه روابط دوستانه با سردار مقتدر بود با او ملاقات و پیام دولت انگلیس را به او اعلام و از او می‌خواهند که رابطه‌اش را با دولت آلمان قطع و رویه‌اش را در قبال دولت انگلیس تغییر دهد (نظری، ۱۳۹۲:‌ ص ۱۸۸).

سردار مقتدر سنجابی در خاطراتش این موضوع چنین می‌نویسد:

در برابر غافلگیری این مطالب(ریاست پلیس غرب) مدتی مبهوت ماندم و نمی‌دانستم چه جوابی بدهم. هرگاه پیشنهادهای کاپیتان دوری را قبول می‌کردم، خیانت آشکار به وطن بود و اگر رد می‌کردم خصومت انگلیسی‌ها را به خود و خانواده خویش برمی‌انگیختم. خدا گواه است در تمام عمر جز وطن پرستی و شرافت، برای منفعت و مقام اهمیت قائل نبوده‌ام (سنجابی، ۱۳۸۰: ص ۴۳۰).

انگلیسی‌ها به او قول دادند در صورت اجرای این امر و مشارکت سنجابی‌ها در تشکیلات پلیس غرب، آنها وسیله ترقیش را فراهم خواهند ساخت. اما سردار مقتدر با رد رابطه‌اش با آلمان‌ها از نماینده دولت انگلستان خواست که آنها نیز مانند آلمان‌ها پول و امکاناتشان را برای به‌کارگیری قوای ایلی هدر ندهند و عدم همکاری سنجابی‌ها با دولت انگلستان را حمل بر خصومت تلقی ننمایند.

اما نمایندگان دولت انگلیس به سردار مقتدر اینچنین یادآوری کردند:

سیاسیون آنها (انگلیس‌ها) نسبت به شما سوءظن دارند، بهتر است به هر ترتیب شده رفع سوظن از خود بکنید.

سران سنجابی متوجه شدند که انگلیس‌ها بعد از پیروزی بر دولت عثمانی در بین النهرین و تصرف غرب ایران در صدد نابودی آن ها هستند و دیر یا زود این امر به وقوع خواهد پیوست (نظری ۱۳۹۲: صص ۱۸۹-۱۹۰).

به گفته سردار سنجابی:

کلنل کینون انگلیسی مایل بود از ما (ایل سنجابی) به نفع سیاست‌های استعماری دولت خود استفاده کند؛ چون جواب یأس شنید، درصدد برآمد که سلیمان خان امیراعظم را در عشایر غرب شاخص سازد و بین ما [سنجابی­ها] و رؤسای طوایف گوران تفرقه بیندازد (سنجابی، ۱۳۸۰: ص ۴۳۸).

تلاش برای قطع ارتباط ایل سنجابی با تهران

انگلیسی‌­ها با علم به اینکه اختلاف ایلات مجاور با ایل سنجابی در کوتاه­ مدت نمی­‌تواند سنجابی‌­ها را از مخالفت با نفوذ انگلیس در غرب ایران بازدارد، به راهکار دیگری متوسل شدند؛ به همین منظور تلاش کردند ارتباط ایل سنجابی را با تهران قطع کنند.

از آنجا که این مقاومت و تسلیم‌­ناپذیری ایل سنجابی، مرهونِ حضور، تحریک و راهنمایی‌هایِ اعضای کمیتۀ دفاع ملی بود، انگلیسی‌ها تصمیم گرفتند تا ارتباط سران ایل سنجابی را با این اعضا قطع کنند؛ بنابراین، نخست با در اختیار گرفتن تشکیلات پست و تلگرافِ منطقة غرب، از مبادله تلگراف بین سران ایل سنجابی و عناصر ملی در تهران جلوگیری کردند (نظری و رحمتی، ۱۳۹۴: صص ۳۳-۳۴).

با رسیدن سپاه انگلیسی به کرمانشاه و غلبه بر این شهر و با جذب فرماندهان روسی، چون ژنرال باراتوف و پیچراخوف که به مخالفت با انقلاب کمونیستی برخاسته بودند، موضعِ نیروهای انگلیسی در غرب ایران تقویت شد و به آنها فرصت داد تا ایل سنجابی را از دو سو در محاصره بگیرند.

با همه اینها، هنوز سران ایل سنجابی حاضر نبودند با انگلیس همراهی کنند.

دستگیری شاهزاده سلیمان میرزا

کارگزاران انگلیسی که این نوع موضع­ گیری را نتیه حضور عناصر مهاجر، همچون شاهزاده سلیمان­ میرزا در میان سنجابی‌ها می‌­دانستند و برای اخراج آنها دست به کار شدند، به ویژه که سلیمان­ میرزا در انتخابات مجلس چهارم در ۱۳۳۶(ه‌ق) به عنوان نماینده انتخاب شده بود و حضور او در مجلس می‌توانست از منافع میزبانانِ وی، یعنی سنجابی‌ها حفاظت کند؛ بنابراین، انگلیسی­‌ها از سران سنجابی خواستند تا مهاجران و در صدر همه، سلیمان­ میرزا را که به علت همدلی­اش با آلمان‌‌ها، هم با نظام­ السلطنه و هم با عثمانی‌ها درافتاده و ناچار از موصل به میان سنجابی­‌ها بازگشته بود، به انگلستان تحویل دهند.

اما در سنّت و رسوم ایلیاتی تحویل پناهنده، ناپسند به حساب می‌آمد؛ بنابراین مذاکرات با سنجابی­‌ها برای اخراج یا تحویل سلیمان میرزا بی­ نتیجه ماند و انگلیسی‌ها برای رسیدن به هدف خود، یعنی قطع ارتباط سنجابی‌ها با عناصر ملی و همچنین لطمه زدن به حیثیت ایلیاتی سنجابی‌ها، مجبور شدند در عملیاتی غافلگیرانه در محرم ۱۳۳۶(ه.ق) سلیمان­ میرزا را دستگیر و به هندوستان تبعید کنند (نظری و رحمتی، ۱۳۹۴: ‌صص۳۳-۳۴).

این عمل انگلیسی‌ها موجب خشم بسیاری از ایرانیان شد و در انگلستان نیز مورد انتقاد جراید آنجا قرار گرفت:

یکی از تجاوزات بزرگ انگلیس بر بی‌طرفی وهم توهین بر حیثیت ایران گرفتاری شاهزاده سلیمان میرزا وکیل طهران در مجلس ملی و از پیشوایان آزادی طلبان و وطن‌پرستان ایران است که بنا بر خبر اخیر بدست قشون انگیس در خاک ایران گرفتار وبه خانقین فرستاده شده است (روزنامه‌کاوه؛ ۱۳۳۴، ش ۲۶، ص ۲).

سردار ناصر سنجابی طی تلگرافی دستگیری سلیمان­ میرزا را به تهران گزارش داده و اسارت او را نیز توهین به حیثیت تمام ملت ایران و نیز این بدبختی را لکه ننگی برای خود (ایل سنجابی) می‌داند (کحال‌زاده، ۱۳۷۰: صص۳۱۱-۳۱۲).

با رسیدن خبر دستگیری سلیمان­ میرزا به تهران، افکار عمومی به شدت برضد انگلیسی‌ها بر انگیخته شد و عموم جراید تهران با احساسات وطن‌­پرستانه خبر دستگیری سلیمان‌­میرزا را درج کردند. حزب ملّیّون در اجتماعات خود به شدت علیه اقدامات انگلیسی‌ها موضع­ گیری کردند این واکنش­‌ها بیش از هر چیز دیگر، روابط مستحکم بین ایل سنجابی و عناصر ملی را در تهران نشان داد (نظری و رحمتی، ۱۳۹۴:‌ ص ۳۴).

حمله انگلیسی‌ها به ایل سنجابی

مخالفت های ایل سنجابی با سیاست های انگلیسی‌ها باعث تیرگی روابط بین آنها شد و بعد از آن انگلیسی‌ها تصمیم به یک حمله تلافی‌جویانه گرفتند که در نهایت به فاجعه دشت حر ختم شد و خسارات مالی و جانی سنگینی به ایل سنجابی وارد آورد.