آشنایی با آیین «میتْرَه» به ایرانیگِ سَرَه

۲ نَغْزَگ [نکته] اندربارَه-ی نِوِشْتَگِ زیر:

۱) اندر این نِوِشْتَگ، واژَگان سَرَه [خالص] را، از زُوانانِ-ای مانند پَهْلَویگ، پارتیگ، بلخیگ، سُغدیگ، کُردیگ، آسیگ، تاتیگ، لُریگ، دَریگِ یزد اود کرمان، اَوِستاییگ، سنسکریت، اود چند زُوان اود زُوانْوارَه-ی ایرانیگ دیگر وام سْتَدَه ایم. شاید بهتر باشد که گْروُهْواژَه-ی [عبارت] «پارسیگِ سَرَه» را، به «ایرانیگِ سَرَه» ویهیرانیم [تغییر دهیم]، تا این شیوَه-یِ سَرَه گِرایی، نِمایانندَه-یِ هَمه-یِ این زُوانان هندیگ-اروپاییگ باشَد.

۲)‌ آغازِ زمان، اندر این نِوِشْتَگ، زایِشْنِ «یَشوُ» [عیسی] نیست. آغازِ زمان، بر پایَه-ی سالْنامَه-یِ یَزَدْکِرْدَگان [تقویم یزدگردی]، پادخشاهی-ی یَزَدْکِرْدَه-ی [یزدگرد] ۳-یُم، اندر ۶۳۲-یِ ترسا [میلادی] است.

پیشْسَخْوَنْ [مقدمه]

پِژوهِشْنْگران، برای زَنْدْ [تفسیر] کردن آیین «میترَه»، تا اکنون بَسیار کوشیدَه اَنْدْ، اود بیشتر، با پِژوهیدَن بر سَنْگْنِگارَگان اود تندیسان [مجسمه ها]، اندربارَه-ی آیین «میترَه» اَزْدیدَه اَنْدْ [اطلاع حاصل کرده اند]. 

کمابیش، از ۴۲۰ وَخْرِ [محل] گوناگون، مانند نیایِشْنگاهان، گُواهان-ای [شواهد] آدوبَنْدَه [متعلق] با آیینِ «میترَه» یافتَه اَنْدْ. نِمونَه-ی این یافْتَگان، ۱) کمابیش ۱۰۰۰ سَنْگْنِوِشْتَه، ۲) ۷۰۰ رُخْسارَه-ی [شمایل] کُشیهِسْتَن [کشته شدن] گاوِ نر، پَنَه-ی [توسط] «میتْرَه»، اود ۳) کمابیش ۴۰۰ سازَگِ [بنای] دیگر، مانند مِهْراوَه [محراب] اود سَنْگْنِگارَه است. بَرْسَنْجیدَه است [تخمین زده شده است] که کَمِسْتیها [حداقل]، ۶۸۰ میتْرَه-کَدَه یا «میتْرِئُنْ، Μιθραίον»، اندر شهر رُمْ باشند (پَیْکَرَگان [تصاویر] ۱ تا ۷).

خْوَدایْ-شْناسی-یِ [الهیات] آیینِ «میتْرَه»، آن چنان که باید، نِویسیهِسْتَه [مکتوب] نیست، اود نِتَوانیم اَزْدان-ای [اطلاعات] فراوان، از ‌سَنگنِوِشتَگان، یا نِوِشتَگانِ یونانیگ اود لاتین، اندربارَه-ی آن یافتَن. زَنْدْ کردنِ گُواهان [تفسیر شواهد]، اندربارَه-ی آیین «میتْرَه»، همچنان سْرَنْگِشْناگْ [مورد بحث] است.

پیشینَه-ی [سابقه] آیین «میترَه» اندر رُمِ باستان

زمانِ رَواگیدَنِ [رایج شدن] آیینِ «میتْرَه» اندر شاهانشاهی-ی رُم، میان پِژوهیداران [محققین] سْرَنْگِشْناگْ بوده است، اود رایِ [نظر] آنان یَکسان نیست. آتایَنْدَه-ی نِوِشتَگانِ «مَنْفْغِتْ کْلاوس، Manfred Clauss»، میژوشناس [تاریخ دان] اَلِمَنیگ [آلمانی]، آیین «میتْرَه»، تا سَدَه-ی ۶-اُم پیش از یَزَدکِرْدَه [یزدگرد]، اندر شاهانشاهی-ی رُم، نِهَمی-وَرْزیدْ [به جا آورده نمی‌شد]. «دِیْوید اولَنْسی، David Ulansey»، استاد دانِشْنْگاه «باسْتِنْ، Boston»، اندر اِمِریکا [آمریکا]، نِوِشْتَه است که بر شالدَه-یِ کُهْنِسْتْ گُواهانْ [قدیمی ترین شواهد]، پَیْداگی-ی [ظهور] آیین «میتْرَه»، اندر شاهانشاهی-ی رُم، سَدَه-ی ۷-اُم پیش از یَزَدکِرْدَه است، چون «پْلوُتَرْهُسْ، Πλούταρχος» میژونِویس [مورخ] یونان باستان نوشته است که ۶۹۸ سال پیش از یَزَدکِرْدَه، دُزدانِ دریاییگِ «هیلَکَگان» (کیلیکْسْ، Κίλιξ)، آیین‌ «میترَه» را هَمی-وَرْزانیدَنْدْ [به جا می آوردند]. «هیلَکَه»، یا «کیلیکیا، Κιλικία»، بر پایَه-ی مرزان اکنونیگ، اندر رَپیتْوایِ کَتْپَتوکَه [جنوب ترکیه]، اود اَپاختَرِ آسوُرِستان [شمال سوریه] است.

آزار اود شْکَنْجَه-ی پَیْرَوانِ آیین‌ «میترَه»

آیین «میتْرَه»، از سَدَه-ی ۶-اُم تا سدَه-ی ۳-یُمِ پیش از یَزَدکِرْدَه [یزدگرد]، میان نیروی پیادَگانِ [پیاده نظام] سپاهِ رُمْ  رَواگْمَنْدْ [رایج] بود (پَیْکَرَگان ۹.۱ اود ۹.۲)

اندر سدَه-ی ۳-یُمِ پیش از یَزَدکِرْدَه، با آغازِ تَرْساگانِشْنْ [مسیحی سازی]، اندر شاهانشاهی-ی رُمْ، پَیْرَوانِ آیین‌ «میترَه»، با آزار اود شْکَنْجَه روُیاروُییهِسْتَنْدْ [مواجه شدند] اود آیین «میتْرَه»، میانِ ۲۴۱ تا ۲۳۱ سال پیش از یَزَدکِرْدَه سَرْکوُویهِسْتْ [سرکوب شد]. «دِیْوید اولَنْسی» نِوِشتَه است که آیین «میتْرَه»، با پَیْداگی-ی [ظهور] کیش تَرْسا، تا ۲۳۱ سال پیش از یَزَدکِرْدَه، نِشیبید [رو به زوال گذاشت]، زمان-ای که کیش تَرْسا، بَسَنْدَگیها [به اندازه کافی] تَواناگیهِسْتْ [قوی شد] تا آیینانِ هَماوَرْدْ [رقیب]، مانند آیین «میتْرَه» را اَویسیهانَدْ [از بین ببرد] (پَیْکَرَگان ۱، ۴، ۷، ۱۰ اود ۱۱)

بر پایَه-ی نِوِشْتَگانِ «مایکِلْ سْپایْدِلْ، Michael Speidel»، باستانْشْناس اَلِمَنیگ، پَیْرَوانِ کیشِ تَرسا، از ۲۴۱ سال پیش از یَزَدکِرْدَه، هْرِفْتیها [به شدت] با این دشمنِ ترسناگ جنگیدند، پَیْرَوانِ آیینِ «میتْرَه» را سَرکوُوانیدَنْدْ، نیایِشْنْگاهانِ میتْرَگان را اَویسیهانیدَنْدْ [نابود کردند]، اود گُزینِشْنِ [انتخاب] کیش اود آیین، دیگر آزایِشْنیگ [اختیاری] نِبوُدْ (پَیْکَرَگان ۱، ۴، ۷، ۱۰ اود ۱۱). 

بر پایَه-ی نِوِشْتَگانِ «لوتِرْ مارْتینْ، Luther H. Martin»، استاد دینْشْناسی-ی دانِشْنْگاهِ «وِرْمانْتْ، Vermont»، اندر اِمِریکا، با فْرَمانانِ پادْ-آگْدینی-ی [احکام ضد الحاد] شاهانشاهِ تَرْسا-ی رُمْ، «تِئُدُسییُسِ، Θεοδόσιος» یَکُمْ، میانِ ۲۴۱ تا ۲۳۱ پیش از یَزَدکِرْدَه، آیینِ «میتْرگانِ» رُمیگ، اَویسیهیدْ [از بین رفت].

رُخْسارَه-نِگاری-ی [تصویر سازی شمایل] آیین «میتْرَه»

سَنْگْنِگارَگان اود تندیسان-ای که اندر نیایِشْنْگاهانِ رُمیگ اَیاویهِسْتَه اَنْدْ [پیدا شده اند]، چند رُخْسارَه-ی آیین «میتْرَه» را نِمایانیدَه اَنْدْ. نِمونَگانیها [مثلا]، ۱) کُشیهِسْتَن گاوِ نر، پَنَه-ی «میتْرَه»، ۲) میهمانی-ی «میترَه» با خْوَدای رُمیگِ «خْوَرْ (خورشید)، sol»، بر لاشه-ی گاو، اود ۳) زایِشْنِ «میترَه» از اندرونِ [داخل] ویم [صخره] (پَیْکَرَگان ۲، ۳، ۵، ۱۱، ۱۲). 

همچنین تندیسان-ای با سر شیر، اود تنِ مرد، اندر نیایِشْنْگاهانِ رُمیگ اَیاویهِسْتَه اَنْدْ، که شاید همترازِ میتْرَگان [معادل میترایی] «اهریمن»، اندر وِهْدینی [دین زرتشتی] باشند (نام یونانیگیهِسْتَه [یونانی شده] برای واژه-ی «اهریمن»، «اَریمَنییُسْ، Αρειμάνιος» است). 

بِژْ [اما] همیشه، رُخْسارَه-ی کُشیهِسْتَن گاو نر، بیشتر پَرْواناگ [مورد توجه] بوده است. شُمارِ بُنْخانانِ نِویسیهِسْتَه [منابع مکتوب]، برای بازسازی کردن خْوَدایْ-شْناسی-یِ [الهیات] رُخْسارَه-ی گاوکُشی، کم است.

شاید پارَمْپَیْرَه-ی [سنت] نِمایانیدَنِ «میترَه»، هَنگامِ کشتن گاو نر، ویژَه-یِ آیینِ میتْرَگانِ رُمیگ باشد. آتایَنْدَه-ی [مطابق] نِوِشْتَگانِ «دِیْوید اولَنْسی»، شاید کُشیهِسْتَنِ گاو نر، آشکارِسْتْ بَرَفْرودی [علنی ترین تفاوت]، میان پارَمْپَیْرَگانِ [سنت های] ایرانیگ اود رُمیگ باشد. پاشَنَگ-ای [سند] نِیافته ایم که نِمایانَدْ که خْوَدایِ ایرانیگِ «میترَه»، با کشتن گاوِ نر آوَسْتَه [مرتبط] باشد.

زَنْدْ [تفسیر] کردَنِ رُخسارَه-یِ گاوْکُشی

بر شالدَه-ی پَهیکارِشْنِ [ادعا] «فْرَنْتْزْ کییوُمُنْ، Franz Cumont»، باستانشْناس بِلْژیگ [بلژیکی]، گاوکُشی-ی «میترَه»، بازْنِمایی-ی یونانیگ-رُمیگ، از یَتاگ-ای [رویداد]، اندر گِهانشْناسی-ی [کیهان‌ شناسی] وِهدینی [زرتشتی] است، که اندر «بُنْدَهِشْنْ»، نِپیگِ [کتاب] سَدَه-ی ۳-یُمِ یَزَدْکِرْدَگان، نِگیژیهِسْتَه است [توضیح داده شده است]. اندر این نِپیگ، اهریمن، گاوِ ایوْداد را کُشته است. «ایوداد» به چِم یَکتا آفوریهِسْتَه [آفریده شده] است. 

«فْرَنْتْزْ کییوُمُنْ» باورمَنْدْ است که شایَد اندر نَسک-ای از این میتُخْتْ [اسطوره]، «میترَه» گاو را کُشتَه باشد. بِژ بر شالده-ی پَهیکارِشْنِ [ادعا] «جان هینِلْزْ، John R. Hinnells»، دینْشْناس دانِشْنْگاهِ «لانْدِنْ، London»، اندر انگلستان، چُنین میتُخْتْ-ای، شْناسیهِسْتَه [شناخته شده] نیست، اود اِوازْ [فقط] گُمانَه است، اود اندر هیچ نِوِشْتَگِ ایرانیگ، چه اندر وِهدینی، چه اندر دیگر نِوِشْتَگان، «میترَه» گاو را نِکُشسته است.

«دِیْوید اولَنْسی» آیادانیدَه است [خاطر نشان کرده است] که «پُرْفیرییُسْ، Πορφύριος»، فْرَزانَه-ی فُنیگ-رُمیگِ [فینیقیه ای-رومی] سَدَه-ی ۴-اُم پیش از «یَزَدْکِرْدَه» نوشته بود که گابارَه-نیایِشْنْگاهِ [غار معبد] «میترَه»، بازتاب-ای از گِهان را نِمایانَدْ، اود «زرتشت»، گابارَه-ای را وَرَسْتادْ کَرْده بود [وقف کرده بود]، که مانند گِهانِ آفوریدَه-ی «میترَه» است. بر والادِ [سقف] نیایِشْنْگاهِ «میترَه»، اندر شهر «مَژَکْ، Մաժաք» [شهر قیصریه]، نزدیگ دریای رُمْ [دریای مدیترانه]، رَخمان-ای [آثار] از رنگ آبْفام [آبی] پایِستَه است [باقی مانده است]. شایاگ [ممکن] است که برای نِمایانیدَن آسمان اود سْتارَگان، والادِ نیایِشْنْگاهِ «مَژَکْ» را، با رنگِ آبْفام، رَزانیدَه باشَنْدْ [رنگ زده باشند].

«راجِر بِکْ، Roger Beck»، اُستاد میژو-ی دانِشْنْگاهِ «تْرانْتُ، Toronto»، اندر کشور کَنَدا [کانادا]، برای هر یَک از نِمایَگان [نماد های] گاوکُشی-ی «میترَه»، همترازانِ سْپِهریگ [معادل های فلکی] زیر را پیشنِهادَه است:

زیگَه-ی [جدول] ۱.

چند همتراز [معادل] گوناگون سْپِهریگ، برای «میتْرَه»-ی گاوکُشان [در حال کشتن گاو] پیشنِهادَه اَنْدْ. 

«راجِر بِکْ» آنان را اندر زیگَه-ی [جدول] زیر پِهرِست کردَه است.

زیگَه-ی ۲.

اگر نِگَرِشْنْگَر-ای [ناظر] که روی زمین ایستاده است، برای آوانِ [مدت] ۱ سال، پَنْتَه-یِ [مسیر] خْوَرْ [خورشید] را بر پادَگِ [کره] آسمان دنبال کُنَدْ، پَرْهوُن-ای [دایره] را بر پادَگِ آسمان یابَدْ، که «پَرهوُنِ هَمَخْتَران»، یا «سْپِهْرِ هَمَخْتَران» [دایره البروج، فلک البروج] نام دارد. وِژاریگیها [در واقعیت]، خْوَرْ، اندر سْپاشْ [فضا] نااِوَرْزاگ [غیر متحرک] است، اود زمین پیرامونِ خْوَرْ گَرْدَدْ. بِژْ [اما] برای نِگَرِشْنْگَران-ای که روی زمین ایستادَه اَنْدْ، خْوَرْ، اندر آسمان اِوَرْزاگْ [متحرک] است (پَیْکَرَه-ی ۱۶).

۱۲ هَمَخْتَران [صور فلکی]، بر پَرهوُنِ هَمَخْتَران اَنْدْ. نِگَرِشْنْگَر از زمین، هر ماه، توانَدْ خْوَرْ را میان یَک-ای از این ۱۲ هَمَخْتَران [صور فلکی] نِپاهیدَن [رصد کند]. چُنانکه اندر پَیْکَرَه-ی ۱۶ نِماییهِسْتَه است [نشان داده شده است]، خْوَرْ، از پایانِ ماهِ «سْپِندارْمِدْ» [اسفند] (آغاز سال)، تا پایانِ ماهِ «وَهْمَنْ» (بهمن) (پایان سال)، هَنگام روز، میان هَمَخْتَران-ای است، که آنان را اندر زیگَه-ی [جدول] ۳، ستون ۳-یُمْ پهرست کردَه ایم. همچُنین، اندر زیگَه-ی ۳، ستون ۲-یُمْ، هَمَخْتَران-ای را که هَنگام شب نِپاهِشْناگ [قابل رصد] اَنْدْ نیز، پهرست کردَه ایم.

زیگَه-ی ۳.

چنان که اندر پَیْکَرَه-ی ۱۶، اود زیگَه-ی ۳ نِماییهِسْتَه است، هَمَخْتَرانِ گاو اود شیر را از پایان ماهِ «آتور» تا پایان ماهِ «سْپِندارْمِدْ» تَوانیم اندر آسمان شب نِپاهیدَنْ [رصد کنیم]. سپس «فْرَوَرْدین»، آغازِ ناپَیْداگیهِسْتَنِ [ناپدید شدن] هَمَخْتَرانِ گاو از آسمانِ شب است. بِژ [اما] هَمَخْتَرانِ شیر اود خوشه، تا پایانِ ماهِ «هوُرْداد»، همچنان اندر آسمانِ شب اَنْدْ. 

اَنْگارِ [فرض] نَخُسْتْ: اگر اَنْگاریم [فرض کنیم] که «میتْرَه»، با هَمَخْتَرانِ شیر همتراز [معادل] باشد، اود خوشَه-ی گندم بر دم گاو، با هَمَخْتَرانِ خوشه همتراز باشد، پَتْوَر یابیم [نتیجه میگیریم] که اندر رُخسارَه-ی گاوکُشی-یِ «میتْرَه»، فَسوُغْدانیدَنِ [قربانی کردن] گاو نر، آغازِ بهار را نِمایانَدْ، چون نوروز، آغاز ناپَیْداگیهِسْتَنِ [ناپدید شدن] هَمَخْتَرانِ گاو از آسمانِ شب است (زیگَه-ی ۲ اود زیگَه-ی ۳). سْپِخْتَن [جوانه زدن] اود شْکوُفْتَنِ [شکوفه زدن] گیاهان، پس از نوروز، با پَیْداگیهِسْتَنِ هَمَخْتَرانِ خوشَه، از آغاز «فْرَوَرْدین» ماه تا پایان «هوُرداد» ماه اندر آسمان شب، آتایَدْ [منطبق است] (زیگَه-ی ۳). کُشیهِسْتَنِ [کشته شدن] گاو، پَنَه-یِ [توسط] شیر را، همچُنین توانیم اندر سَنْگْنِگارَه-یِ پارْسَه [تخت جمشید]، اندر شهرستانِ مَرْوْدشت یافْتَن (پَیْکَرَه-ی ۱۵). 

افزون بر این، چُنان که اندر پَیْکَرَه-ی ۱۶، اود زیگَه-ی ۳ نِماییهِسْتَه است، خْوَرْ را، پایانِ «اوُرْدْوَهیشْت» ماه، هَنگامِ روز، توانیم میان هَمَخْتَران گاو نِپاهیدَن. پس اندر «هوُرْداد» ماه، پَیْداگی-یِ هَمَخْتَرانِ گاو، هَنگامِ شب، از هَمَه-ی ماهان دیگر کمتر است. 

اَنْگارِ ۲-یُمْ: اگر اَنْگاریم که «میتْرَه»، با خْوَرْ همتراز باشد، اود خوشَه-ی گندم بر دم گاو، با هَمَخْتَرانِ خوشه همتراز باشد، پَتْوَر یابیم که رُخسارَه-یِ گاوکُشی-یِ «میتْرَه»، زمانِ دْرَویدَنِ [درو کردن] گندم اود جو-یِ پادیزیگ [پاییزه] را نِمایانَدْ (زیگَه-ی ۲). هَنگامِ دْرَویدَنِ این جُرْدایان [غلّات]، از «هوُرْداد» ماه تا «اَموُرداد» ماه است. دْرَویدَنِ این جُرْدایان، برای آبُری-ی [اقتصاد] کشاوَرْزیهیگِ ایران باستان (اود رُمِ باستان)، بَسیار ارجمند [مهم] بودَه است. هَنگامِ «اوُرْدْوَهیشْت» ماه اود «هوُرْداد» ماه، همچُنان که مانند اَنْگارِ نَخُست، پَیْداگی-یِ هَمَخْتَرانِ گاو هَنگامِ شب کم است، هَمَخْتَرانِ شیر اود خوشَه را، توانیم اندر آسمان شب نِپاهیدَنْ، که با دْرَویدَنِ جُرْدایان آتایَدْ [مطابقت میکند] (زیگَه-ی ۳).

بازْزیوِشْن [حیات مجدد]، پس از مرگ، اندر رُخسارَه-ی گاوکُشی

اندر رُخسارَه-ی گاوکُشی، آوانِ [مدت] اَخْتَرْاوفْرانْ [غروب] اود اُلْوَخْشِشْنِ [طلوع] هَمَخْتَرانِ دیگر را نیز تَوانیم پالیدَنْ [بررسی کنیم]، چه با اَنگارَه-ی نَخُست، چه با اَنگارَه-ی ۲-یُمْ. 

نِموُنَگانیها، از پایان «سْپِندارْمِدْ» ماه تا پایانِ «اَموُرْداد» ماه، هَمَخْتَرانِ گَزْدُمْ را، توانیم اندر آسمان شب نِپاهیدَنْ. گَزْدُمْ، اندر رُخسارَه-یِ گاوکُشی، از خاگِ [بیضه] گاو آویزان است، اود بازْزیوِشْنِ [حیات مجدد] گیاهان را پس از مرگ نِمایانَدْ. پس از کُشیهِسْتَنِ گاو اندر «فْرَوَرْدین» ماه، تا پایان تابستان، از خونِ گاو، یا نَرابِ [منی] گاو، یا تَنِ گاو، زیوِشْنِ نو آغازَدْ. چُنان که گیاهان، هَنگامِ بهار اود تابستان، با سْتانِشْنِ [دریافت] آب، اوُرْژَه [انرژی]، اود زاهَگان-ای [عناصر] مانند آهن، گوگرد، میناگْ [منگنز]، مِس، روُیْ، اود زاهَگانِ دیگر، گُوالَنْدْ [رشد میکنند]. 

اَنگارَگان [فرضیات] دیگر اندرباره-ی رُخْسارَه-ی گاوْکُشی

وارونَه-ی بیشتر اَنگارَگانِ [فرضیات] پیش، که «میترَه» را با برخ-ای از هَمَخْتران آوَسْتَه اَنْدْ [مرتبط کرده اند]، «رِبِکا جِلْبِرْتْ، Rebecca Jelbert»، از دانِشْنْگاه «دی مانْتْفُرْت، De Montfort» اندر انگلستان، پیشنِهادَه است که «میترَه»، کهکشان راه شیرین [شیری]، را نِمایانَدْ. «جِلْبِرْتْ» رایَنْ آوَرده است [استدلال کرده است] که اندر رُخسارَه-ی گاوکُشی، تَنِ «میترَه»، هَمْمانند پَنْتَه-ی [مسیر] کهکشان راه شیرین است، که هَمَخْترانِ «گاو» اود «گَزْدُمْ» را، به یَکدیگر پَیْوَنْدانیدَه است [متصل کرده است]. کهکشان راه شیرین، میان هَمَخْترانِ «گاو» اود «گَزْدُمْ»، ۲ شاخه دارد که هر شاخه، یک پای «میتْرَه» را نِمایانَدْ. «جِلْبِرْتْ» پیشنِهاده است که مینَه-ی [ایده] همتراز بودن «میتْرَه»، با پَنْتَه-ی کهکشان راه شیرین، با وْیاپارَگانِ [عملکرد ها] «میتْرَه»، که (1) روزانیدن (روشن کردن) یا پَیْرُگْناگانیدن [نورانی کردن] اود (2) آفوُریدن [خلق کردن] یا پَیْداگانیدن [ظاهر کردن] است، آتایَدْ [منطبق است]. «جِلْبِرْتْ» برای این پَهیکارِشْن [ادعا]، ۲ رایَن [دلیل] آوَرده است: رایَنِ نَخُست، درخشندگی-ی کهکشان راه شیرین است، که با روزانَنْدَگی-ی «میتْرَه» هَمْمانند است. رایَنِ ۲-یُمْ، درگاهانِ اَنْدَرآیی [ورود] اود بیرون رَوی-ی [خروج] رُوان [روح]، میان هَمَختَران «گاو»-«جُنابَه»، اود هَمَختَران «گَزْدُمْ»-«کَمان» است که با آفوُرَنْدَگی-ی «میتْرَه» آوَسْتَه [مرتبط] اَنْدْ (پَیْکَرَه-ی ۱۷.۲) 

پیشتر باوَر بر این بود که دروازَه-ی میان هَمَختَرانِ «گاو»-«جُنابَه»، دَرگاه اَنْدَرآیی-ی رُوان، زَمانِ زایِشْن [تولد] است، اود دروازَه-ی میان هَمَختَران «گَزْدُمْ»-«کَمان»، دَرگاه بیرون رَوی-یِ [خروج] رُوان، زَمانِ مرگ است. این ۲ دروازَه، هَمْبُرِشْنِ [تقاطع] میان پَنْتَه-ی کهکشان راه شیرین، با پَرْهوُن هَمَخْتَران اَنْدْ (پَیْکَرَه-ی ۱۷.۱).

همچنین، بر پایَه-ی باور-ای دیگر دَرگاه اَنْدَرآیی-ی رُوان، زَمانِ زایِشْن، هَمَختَران «خرچنگ» است، اود دَرگاه بیرون رَوی-یِ رُوان، زَمانِ مرگ، هَمَختَران «بُزِ آبْزیوْ» است. ارجمندی-ی [اهمیت] این ۲ هَمَختَران برای این است که با دِگَرْگَردان [انقلاب ها] زمستانیگ اود تابستانیگ آوَسْتَه اَنْدْ. برای نِگیژِشْنِ [توضیح] بیشتر، به پَیْکَرَه-ی ۱۷.۱ روُیْ آوَرید [رجوع کنید].

رای [نظر] «دِیْوید اولَنْسی»، اندربارَه-ی «میتْرَه»، با رایِ دیگر پِژوهیداران [محققین] ناهمسان است. «دِیْوید اولَنْسی» رایَنْ آوَردَه است [استدلال کرده است] که آیین «میتْرَه»، اندر گُسْتَرَه-ی [حوزه] یونانیگ-رُمیگ، پادْکُنِشْن-ای [واکنش] دینیگ، به فْرَیاوِشْنِ [کشف] «ایپَرْهُسْ، Ἵππαρχος»، سْتارَه‌-شْناس یونان باستان، از پدیده-ای سْتارَه-شْناسیهیگ [نجومی]، با نامِ «کیوِشْنِ آسَه» [انحراف محور، یا تقدیم محوری] است (پَیْکَرَه-ی ۱۸).

پس از فْرَیاوِشْنِ «ایپَرْهُسْ» اندربارَه-ی آسَه-ی زمین، پِنْدار [تصور] این بود که هَمَه-ی سْپِهْرْ [فلک]، ناشْنادَگیها [به صورت ناشناخته] موُوانْ [در حال حرکت] است. «دِیْوید اولَنْسی» نِوِشْتَه است که به باور بُنیادْنِهاداران [بنیانگذاران] آیینِ «میتْرَه»، این موُوِشْن [حرکت]، آراوْ-ای [‌اشارت] برای بَوِشْنِ [وجود] «میتْرَه» بود، اود خْوَدایِ [خدا] «میتْرَه»، برای کیوانیدَنِ سْپِهْر [منحرف کردن فلک]، اود چیریهِسْتَنَ بر گِهان [تحت کنترل قرار دادن جهان] توانمند بود.

«راجِر بِکْ»، اَنْگارَه-ی [فرضیه] «مایکِلْ سْپایْدِلْ»، اود اَنْگارَه-ی «دِیْوید اولَنْسی» را، پَرْژَنیدَه است [مورد انتقاد قرار داده است]، اود آنان را نادْرُست دانسته است. «راجِر بِکْ»، پاچکَرْتِ [عوض] این که «میتْرَه» را، همتَرازِ هَمَخْتَران دانَدْ، رایَن آوَرَده است که «میتْرَه»، خْوَرِ ناسْتوُوِشْناگ [خورشید شکست ناپذیر] است، که میانِ هَمَخْتَران، هَمی-موُوَدْ [حرکت می‌کند]. خْوَرِ ناسْتوُوِشْناگ [Sol Invictus]، خْوَدایِ آیینْگانِ [خدای رسمی] شاهانشاهی-ی رُم است. زایِشْنْ-سوُرِ [جشن تولد] خْوَرِ ناسْتوُوِشْناگ را، همزمان با دِگَرْگَرْد [انقلاب] زمستانیگ برپا هَمی-کردَنْدْ، که روز ۲۵-اُم، از ماه ۱۲-اُمِ سالنامَه-ی [تقویم] رُمیگ است. پس از تَرْساگانِشْنْ، اندر شاهانشاهی-یِ رُمْ، این روز را زایِشْنِ «یَشوُ» [عیسی] نامیدَه اَنْدْ (پَیْکَرَه-ی ۱۹)

«مارْوین مِیِرْ، Marvin Meyer» دینْشْناس، اود اُستاد دانِشْنْگاهِ «چَپْمَنْ، Chapman» اندر اِمِریکا، باوَرْمَنْدْ است که نیایِشْنْ-نامَه-ی [مناجات نامه] «میتْرَه»، نِمایانَنْدَه-ی «گِهانِ میترَگان» است، اود شاید اَنْگارَه-ی «دِیْوید اولَنْسی» را، اندربارَه-یِ این که «میترَه»، آخانَنْدَه-ی [باعث] کیوِشْنِ آسَه-یِ [انحراف محور] گَرْدِشْنِ زَمین است، آسْتاوَدْ [تایید کند]. امروزه دانیم که این کیوِشْنِ آسَه، پَتْوَر [حاصل] نیروی کَشِشْنْ [جاذبه]، میان زمین اود خْوَر، زمین اود ماه، اود زمین اود گَدانِ [سیارات] دیگر است (پَیْکَرَه-ی ۱۸). 

نیایِشْنْ-نامَه-ی «میترَه»، بَخش-ای از جَگَنانِ [پاپیروس های] جادوییگ یونان است، که به یونانیگ باستان، موُدْراییگ [مصری] باستان، اود زُوانان دیگر نِویسیهِستَه است [نوشته شده است]. زمان نِویسیهِسْتَنِ [نوشته شدن] این جَگَنان، میان ۷۳۱ سال، تا ۲۳۱ سال پیش از یَزَدْکِرْدَه، هَنگامِ چیرَگی-ی یونان بر موُدْرایْ [مصر]، است. «اَلْبْغِشْتْ دیتْغیشْ، Albrecht Dieterich»، دینْشِناسِ «اَلِمَنیگ» [آلمانی]، نیایِشْنْ-نامَه-ی «میترَه» را، اندر ۱۲۷۲-ی یَزَدکِرْدَگان، برای کَرَتِ نَخُسْت [بار اول]، زَنْدْ [تفسیر] کرده است.