20 بهمن 1404این نقش در واقع آرم اداره بلدیه دوران پهلوی است و ربطی به دوران باستان و تمدن ماد ندارد. شیر و خورشید در ایران باستان نشانی ثابت و ساختارمند نبوده است و در سدههای پس از اسلام و به ویژه پس از صفویان فراگیر شد. چنین اشتباهاتی درباره آثار باستانی در سراسر جهان وجود دارد و وقتی توضیح و منبع دقیق ارائه داده نمیشود، مخاطبان به اشتباه میافتند.
در سالهای اخیر خبرگزاری ایسنا تصویری را منتشر کرده است که نقش برجسته شیر و خورشید در آن وجود دارد که برخی آن را به ایران باستان و تمدن ماد ربط دادند! این در حالی است که این نقش در واقع آرم اداره بلدیه دوران پهلوی است و ربطی به دوران باستان ندارد (1).
احتمالا این اثر به جا مانده از یکی از ادارات دولتی دوران پهلوی است که متاسفانه در طول زمان فرسوده شده است. به راستی طرح اداره بلدیه آن دوران قابل ستایش است چرا که با در نظر داشتن هنر و معماری ایرانی، طرحی مرتبط با نوع فعالیت اداره بلدیه پدید آمده است.
البته خبرگزاری ایسنا هیچ توضیح مفصلی درباره این نقش برجسته نداده است و به هیچ وجه این خبرگزاری ادعا نکرده است که این نقش برجسته، مرتبط با ایران باستان و تمدن ماد است!
ایسنا صرفا نوشته است: «نقش برجستهای از هگمتانه، محل نگهداری موزه هگمتانه، همدان»
رویکرد ایسنا به این نقش برجسته کمی مبهم است به ویژه آنکه این تصویر در آن خبر یک تصویر تزیینی است. خبر اصلی درباره چهل و ششمین کمیته میراث جهانی یونسکو در هندوستان است!
نگاه کنید به:
ایسنا - ۲۸ امین اثر ایران ثبت جهانی میشود؟
به کار بردن واژه «هگمتانه» توسط ایسنا هم در اینجا عجیب است که ممکن است مخاطب را به اشتباه بیندازد! متاسفانه پیش از این هم شاهد مطالب نه چندان درست درباره آثار باستانی در خبرگزاری ایسنا بودهایم.
نگاه کنید به:
هیاهوی رسانه ای برای جعلی خواندن خنجر هخامنشی
البته این بدان معنا نیست که همه نوشتههای این خبرگزاری درباره آثار باستانی اشتباه است. به نظر میرسد گاهی کم دقتیهایی در نگارندگان و خبرنگاران این خبرگزاری وجود دارد. باید منتظر بمانیم و ببینیم که آیا خبرگزاری ایسنا توضیح بیشتری درباره این تصویر ارائه میدهد یا خیر.
گویا بهمن انصاری در شبکه ایکس (توییتر) از نخستین کسانی بود که این نقش را به ایران باستان ربط داد و آن را کهنترین نمونه شیر و خورشید در ایران معرفی کرد؛ شاید خبر ایسنا ایشان را هم به اشتباه انداخته بود.
پس از آن به صورت نسبتا زیاد این تصویر در فضای مجازی گسترش یافت.
چنین مواردی درباره آثار باستانی در سراسر جهان وجود دارد و وقتی توضیح و منبع دقیق ارائه داده نمیشود، مخاطبان به اشتباه میافتند. حتی گاهی ادعاهای عجیب مطرح میشود که در آثار مصر باستان، شکلی شبیه به بالگرد دیده شده است! (2).
جدا از نقش برجسته موزه همدان به طور کلی باید به آثار باستانی با دقت بیشتری نگاه کنیم. برای بسیاری از مردم ایران که پیش از سال ۱۳۵۷ نقش شیر و شمشیر و خورشید در پرچم ایران جای داشت، بسیاری از آثار تداعی کننده شیر و خورشید هستند. در واقع ذهن امروزین ما پیش از همه، آن چیزی که برایش آشنا تر است را از آثار برداشت میکند.
شرایط زمانی و هنر کلی یک دوره نقش مهمی در تشخیص هویت یک اثر دارد. برای نمونه اگر یک نقش برای سدههای پس از اسلام باشد احتمال بیشتر وجود دارد که شیر و خورشید ترسیم شده باشد چرا که آثار فراوانی از ترسیم نقش شیر و خورشید داریم؛ به ویژه پس از صفویان و در دوران قاجار و پهلوی.
وقتی با یک اثر مواجه میشویم باید بررسی کنیم که اثر مربوط به چه دورانی است؟! چه تخمینی درباره زمان پدید آمدن آن شده است؟!
نشان شیر و خورشید در سدههای پس از اسلام و به ویژه پس از صفویان در ایران فراگیر شد. تا پیش از تاریخ معاصر این نشان بیشتر از آنکه جنبه ملی داشته باشد، جنبههای مذهبی، نجومی و طالع بینی داشته است. نشان شیر و شمشیر و خورشید در دوران قاجار فراگیر شد و روی پرچم رسمی ایران جای گرفت که نماد سلطنت شیعی ایران بود. در دوران پهلوی هم پرچم و نشان رسمی و ملی ایران بود.
نگاه کنید به:
شیر و خورشید، نشانی ملی یا مذهبی؟!
شیر و شمشیر و خورشید نماد «اسد الله الغالب» و امام علی
با بررسی تمدنهای باستانی در مییابیم که نمیتوان نشان «شیر» یا «خورشید» را ویژه یک تمدن باستانی دانست چرا که ریشه در طبیعت دارند و برای همین در تمدنهای گوناگون مورد توجه قرار گرفتند. از تمدن مصر باستان تا میان رودان شیر و خورشید در کنار یکدیگر دیده شدهاند.
برای دانش بیشتر نگاه کنید به:
شیر و خورشید در آثار تمدنهای باستانی و اقوام کهن
شیر در کنار شئ نورانی در ایران باستان گاهی دیده شده است، اما نه به عنوان نمادی دارای هویت ثابت و ساختارمند. نکته مهم آن است که این نشانها فراگیر نبودند و جنبه ملی نداشتند بلکه جنبه نجومی و مذهبی داشتند (نشانهایی مانند «آناهیتا ایستاده بر شیر» و «شیر و ستاره»).
نگاه کنید به:
شیر و شی نورانی در ایران باستان
در هیچ کدام از پرچمهای ایران باستان هم نشان شیر و خورشید وجود نداشته است و پرچمهایی با نشان شیر و خورشید ریشه در تاریخ پس از اسلام به ویژه از دوران مغول و تیموریان به بعد دارند.
نگاه کنید به:
توجه: از همه مخاطبانی که اطلاعات بیشتری درباره نقش برجسته موزه همدان دارند، درخواست میکنیم که نوشتههای خود به همراه منابع را برای ما ارسال کنند تا این نوشته غنیتر شود. تماس با ما
پانویس:
1- با سپاس از جناب نیما نیمایی
۲- این موضوع در همه جهان وجود دارد به طوری که برخی در آثار مصر باستان، شکلی شبیه به بالگرد دیدند! ذهن امروزین با دیدن آن نقش سریع به یاد بالگرد میافتد. در صورتی که نقشهایی که درباره آنها چنین ادعایی میشود نتیجه یک پدیده به نام پالیمپسست (palimpsest) است. در زمان فرعون ستی اول، متنی حک شد و بعدها در دوره رامسس دوم، همان محل با گچ پوشانده شد و متن جدیدی با مفهومی متفاوت حک شد. با گذر زمان، گچ فرسوده شد و هر دو لایه حکشده (قدیم و جدید) ترکیب گشتند؛ نتیجه تصویری نامنظم شد که تصادفا به چشم بعضی شبیه فناوریهای مدرن افتاد.
